Vỏ cà phê và phân chuồng là hai nguồn hữu cơ sẵn nhất ở Tà Đùng; ủ chung thành đống có mái che, giữ ẩm vừa phải và đảo trộn vài lần thì sau vài tháng sẽ thành phân hoai, bón được cho tiêu, sầu riêng, bơ mà không lo nóng rễ hay mang mầm bệnh. Vỏ cà phê bón tươi hoặc phân chuồng đổ thẳng vào gốc là hai cách làm phổ biến nhưng dễ gây hại.
Mỗi mùa thu hoạch cà phê cuối năm, các sân phơi và máy xát quanh xã Tà Đùng để lại những đống vỏ lớn. Nhiều hộ nuôi vài con bò, đàn gà, đàn dê, phân chất sau chuồng. Hai thứ này đi với nhau rất hợp: vỏ cà phê nhiều chất xơ, phân chuồng nhiều đạm và vi sinh vật. Thiếu một trong hai thì đống ủ hoặc chậm hoai, hoặc bốc mùi.
Bài này hướng dẫn từ chọn chỗ đặt đống ủ trên đất dốc, phối trộn, giữ ẩm, đảo trộn cho tới cách nhận biết phân đã dùng được, cùng những lỗi hay gặp ở vùng đồi.
Vì sao không bón vỏ cà phê tươi và phân chuồng tươi
Vỏ cà phê tươi khi phân huỷ ngay trong đất sẽ lấy đạm của đất để vi sinh vật ăn, cây bên cạnh tạm thời thiếu đạm. Vỏ còn chứa chất chát và cafein ở lượng nhất định, đổ dày quanh gốc cây non dễ làm rễ non bị ảnh hưởng. Đống vỏ ướt để ngoài mưa còn lên men chua, bốc mùi và chảy nước sẫm màu xuống chân dốc.
Phân chuồng tươi nóng: khi phân huỷ, nhiệt và khí sinh ra làm cháy rễ tơ. Phân tươi cũng mang trứng giun sán, vi khuẩn gây bệnh và hạt cỏ dại; bò, dê ăn cỏ ngoài đồi rồi thải hạt ra, rải vào vườn là gieo cỏ. Phân gà tươi nhiều đạm dễ bay mùi amoniac và hại rễ hơn cả.
Ủ đúng cách giải quyết cả hai: nhiệt trong đống ủ lên cao làm chết phần lớn mầm bệnh và hạt cỏ, vi sinh vật chuyển chất xơ và đạm thành mùn ổn định, cây ăn từ từ. Đó là lý do người làm vườn lâu năm ở vùng Tây Nguyên thường nói “phân chưa hoai thì chưa bón”.
Chọn chỗ đặt đống ủ trên đất dốc
Đất bằng, có mái che. Trên đồi Tà Đùng, chọn một khoảnh bằng hoặc san phẳng một mặt bằng nhỏ. Mái che bằng tôn cũ, lá hoặc bạt giúp đống ủ không bị mưa dầm làm sũng nước và không bị nắng mùa khô làm khô cứng. Đống ủ ngoài trời không che thường hỏng vào giữa mùa mưa.
Xa nguồn nước, xa bờ hồ. Nước rỉ từ đống ủ giàu đạm, chảy xuống suối hay hồ sẽ góp phần làm nước giàu dinh dưỡng, rêu tảo phát triển. Đặt đống ủ xa suối, xa giếng, xa mép hồ và có rãnh quanh chân để giữ nước rỉ lại, đổ ngược lên đống.
Gần chuồng và gần lô cần bón. Phân chuồng và vỏ cà phê nặng; chở lên chở xuống trên dốc đất đỏ là tốn công nhất. Đặt đống ủ ở giữa chuồng và lô bón để mỗi lần vận chuyển ngắn. Có đường cho xe rùa hay xe công nông vào được càng tốt.
Nền đất nện, không lát xi măng kín. Đáy đống ủ trên nền đất nện cho vi sinh vật và giun từ đất đi lên. Nếu lo nước rỉ, có thể lót một lớp cành khô hoặc vỏ cà phê dày dưới đáy để hút nước và thoáng khí.
Phối trộn: nguyên lý phần “nâu” và phần “xanh”
Đống ủ cần cân bằng giữa vật liệu nhiều chất xơ (phần nâu, khô) và vật liệu nhiều đạm (phần xanh, ướt). Tỷ lệ dưới đây chỉ là gợi ý theo thể tích để bắt đầu, bà con điều chỉnh theo mùi và độ nóng của đống:
| Vật liệu ở Tà Đùng | Thuộc nhóm | Ghi chú khi dùng |
|---|---|---|
| Vỏ cà phê khô | Nâu, nhiều xơ | Làm ướt trước; trộn đều, không để thành lớp dày đơn độc |
| Cỏ khô, lá khô, cành tỉa băm nhỏ | Nâu | Băm càng nhỏ càng mau hoai |
| Phân bò, phân dê | Xanh, đạm vừa | Nguồn vi sinh tốt; trộn đều với vỏ |
| Phân gà | Xanh, đạm cao | Dùng ít hơn, trộn kỹ để đỡ mùi |
| Cỏ tươi, thân chuối băm, vỏ trái cây | Xanh, nhiều nước | Không đổ quá nhiều một lúc kẻo đống sũng |
Một cách dễ nhớ ở nông hộ: cứ một phần phân chuồng thì hai đến ba phần vỏ cà phê và cỏ lá khô, rải từng lớp mỏng xen nhau rồi trộn. Đây là ví dụ giả định để bắt đầu, không phải công thức chuẩn; đống ủ quá mùi khai là thừa phần xanh, đống mãi không nóng là thiếu phần xanh hoặc thiếu nước.
Các bước ủ một đống phân ở nông hộ
Quy trình dưới đây là cách ủ nóng phổ biến, không cần máy móc:
- Tưới ướt vỏ cà phê một ngày trước cho thấm đều; vỏ khô không thấm thì đống ủ không hoai.
- Rải một lớp cành khô ở đáy cho thoáng, rồi xếp xen kẽ lớp vỏ cà phê, lớp phân chuồng, lớp cỏ lá; mỗi lớp mỏng, tưới ẩm từng lớp.
- Đắp đống cao vừa tầm ngực, rộng đủ để nhiệt giữ được; đống quá nhỏ không nóng, quá to thì giữa đống thiếu khí.
- Phủ bạt hoặc lớp lá dày, để chừa khe thoáng; dưới mái che thì phủ mỏng hơn.
- Sau khoảng một đến hai tuần, thọc tay hoặc que vào giữa đống: thấy nóng rõ là vi sinh vật đang làm việc.
- Khi nhiệt bắt đầu giảm, đảo trộn: đưa phần ngoài vào trong, phần trong ra ngoài, bổ sung nước nếu khô.
- Lặp lại việc đảo trộn vài lần cho tới khi đống không còn nóng lên sau khi đảo.
Có thể bổ sung chế phẩm vi sinh để đống mau hoai hơn; dùng theo hướng dẫn trên bao bì của sản phẩm được phép lưu hành, không trộn với vôi sống hay hoá chất cùng lúc.
Giữ ẩm đống ủ qua mùa khô và mùa mưa ở Tà Đùng
Độ ẩm là chỗ nhiều đống ủ ở vùng hồ hỏng nhất, vì thời tiết ở đây đổi rất rõ giữa hai mùa. Mùa khô, thường từ khoảng tháng 12 tới tháng 4, nắng hanh và gió làm đống ủ khô từ ngoài vào; đống khô thì vi sinh vật ngừng làm việc, vỏ cà phê vẫn nguyên hình sau nhiều tuần. Mùa mưa, mưa dầm nhiều ngày làm đống sũng, thiếu khí, lên mùi thối và chảy nước đen.
Cách thử độ ẩm đơn giản: bốc một nắm ở giữa đống bóp chặt. Nước rỉ vài giọt là vừa; nước chảy thành dòng là quá ướt, cần trộn thêm vỏ khô, cỏ khô và mở thoáng; bóp mà vụn ra không dính là quá khô, cần tưới thêm khi đảo.
Thời điểm đẹp nhất để bắt đầu một đống ủ ở Tà Đùng thường là ngay sau vụ thu hái cà phê, khi vỏ còn nhiều và trời chưa quá hanh. Ủ trong mùa khô, có mái che và tưới đủ, thì tới đầu mùa mưa năm sau phân đã hoai, kịp đợt bón đầu mùa.
Nhận biết phân đã hoai, bón được
Không cần dụng cụ đo, nhìn và ngửi là biết phần lớn:
- Màu nâu sẫm tới đen, đồng đều; không còn nhận ra hình dạng vỏ cà phê hay cọng cỏ nguyên vẹn (vài mảnh vỏ còn sót là bình thường).
- Mùi giống đất rừng sau mưa; không còn mùi khai, mùi chua hay mùi thối.
- Tơi, bóp vào dễ vỡ, không nhớt dính tay.
- Đảo trộn và tưới ẩm mà đống không nóng lên lại nữa.
- Thử gieo vài hạt rau vào một chậu phân trộn đất: hạt nảy mầm bình thường là phân đã an toàn cho rễ.
Nếu còn phân vân, cứ để thêm vài tuần; phân ủ để lâu hơn một chút gần như không mất gì, còn phân chưa hoai đem bón thì có thể hại rễ ngay. Phần phân hoai chưa dùng hết nên đóng bao, để nơi khô ráo có mái che, tránh nắng trực tiếp và mưa hắt.
Thời gian ủ tuỳ vật liệu và cách chăm, thường vài tháng. Phân hoai đem bón nên vùi vào rãnh hoặc phủ dưới lớp tủ gốc, đặc biệt trên đất dốc, để mưa đầu mùa không cuốn đi mất phần quý nhất.
Những lỗi hay gặp và an toàn khi làm
Lỗi thứ nhất là ủ vỏ cà phê đơn độc, không có phân chuồng hay cỏ xanh: đống quá nghèo đạm, để cả năm vẫn chưa hoai. Lỗi thứ hai là ủ phân gà quá nhiều, ít vỏ: đống khai nồng, ruồi nhiều, hàng xóm phàn nàn. Lỗi thứ ba là để đống ủ ngay mép suối hay bờ hồ cho tiện tưới — nước rỉ chảy thẳng xuống nguồn nước chung.
Về an toàn, khi đảo phân chuồng nên đeo găng tay, ủng, khẩu trang; rửa tay sạch trước khi ăn uống. Trẻ nhỏ không nên chơi gần đống ủ. Ai trong nhà có vết thương hở ở tay chân nên tránh tiếp xúc trực tiếp với phân tươi; nếu bị trầy xước khi làm và vết thương sưng đỏ, nên đi khám sớm.
Không đổ vỏ chai thuốc bảo vệ thực vật, túi ni lông, pin hay rác vô cơ vào đống ủ. Một đống phân lẫn rác không chỉ hỏng mà còn khiến lô vườn mất điều kiện nếu sau này muốn làm theo tiêu chuẩn sạch.
Dùng phân ủ cho từng nhóm cây trên vườn đồi
Phân ủ từ vỏ cà phê và phân chuồng dùng được cho hầu hết cây trong nông trại Tà Đùng, nhưng cách đưa vào đất nên khác nhau theo cây. Với hồ tiêu, rễ nằm nông và rất nhạy với úng, phân ủ nên rải quanh mép bồn rồi phủ lớp tủ mỏng, không vun dày sát chân trụ, để cổ rễ luôn khô thoáng trong mùa mưa. Với sầu riêng và bơ, rễ hút ăn rộng ra theo mép tán, nên đào rãnh nông hình vành khuyên hoặc rạch rãnh phía trên dốc của gốc rồi vùi phân vào đó.
Với mắc ca, chuối, mít, phân ủ có thể rải rộng hơn dưới tán rồi tủ cỏ lên trên. Với rau màu trong nhà lưới, phân ủ phải thật hoai, sàng bỏ phần vỏ còn to rồi trộn vào luống trước khi gieo vài tuần, để không còn nhiệt và mầm bệnh ảnh hưởng tới cây con.
Cây trồng mới đầu mùa mưa là đối tượng được lợi nhiều nhất: trộn phân ủ với đất mặt để lấp hố trồng giúp cây con có chỗ bám rễ tơi xốp, giữ ẩm tốt qua những đợt nắng xen giữa mùa mưa. Nhưng phân phải hoai hẳn; phân còn nóng đặt dưới đáy hố là nguyên nhân hay gặp khiến cây con vàng lá rồi chết dần sau trồng vài tuần.
Tính trước lượng vật liệu cho một mùa ủ
Nhiều hộ bắt đầu hào hứng nhưng tới đầu mùa mưa mới thấy đống ủ chỉ đủ bón cho vài chục gốc. Lý do là đống ủ co lại rất nhiều khi hoai: vỏ cà phê và cỏ lá xốp, sau vài tháng thể tích có thể chỉ còn khoảng một nửa hoặc ít hơn. Vì thế nên tính ngược: lô định bón có bao nhiêu gốc, mỗi gốc định cho khoảng mấy thúng hay mấy bao phân ủ theo hướng dẫn của cán bộ khuyến nông, rồi nhân lên để biết cần gom bao nhiêu vật liệu thô.
Ví dụ giả định: một lô vài trăm gốc tiêu, nếu dự kiến bón mỗi gốc vài bao phân ủ nhỏ, thì lượng vật liệu thô cần gom có thể gấp đôi số đó. Con số thật mỗi vườn một khác; điều quan trọng là bắt đầu gom từ ngay sau vụ cà phê, khi vỏ còn nhiều và dễ xin hoặc mua lại, thay vì đợi tới lúc cần.
Nếu nhà không nuôi bò, có thể trao đổi với hộ chăn nuôi gần đó: đổi vỏ cà phê, cỏ, công dọn chuồng lấy phân. Cách đổi công đổi vật liệu này vốn rất quen ở các thôn vùng hồ, vừa giảm chi phí vừa giúp chuồng trại hàng xóm sạch hơn.
Câu hỏi thường gặp
Ủ vỏ cà phê bao lâu thì dùng được?
Thường vài tháng, tuỳ vỏ có được làm ướt kỹ, có trộn phân chuồng, có đảo trộn đều và có mái che hay không. Đống ủ bắt đầu ngay sau vụ thu hái cà phê, chăm đủ ẩm, thường kịp bón vào đầu mùa mưa năm sau.
Có cần mua chế phẩm vi sinh để ủ không?
Không bắt buộc. Phân bò, phân dê đã mang sẵn nhiều vi sinh vật. Chế phẩm giúp đống mau hoai hơn và giảm mùi, nếu dùng thì chọn sản phẩm được phép lưu hành và làm theo hướng dẫn trên bao bì.
Vỏ cà phê ủ rồi có làm đất chua không?
Vỏ đã hoai gần như trung tính hơn vỏ tươi và bổ sung chất hữu cơ, giúp đất giữ dinh dưỡng tốt hơn. Đất bazan ở Tà Đùng vốn hay chua, nên theo dõi bằng phân tích đất định kỳ và bón vôi theo khuyến cáo nếu cần, bón cách xa thời điểm bón phân chuồng.
Có nên ủ phân ngay trong vườn, dưới tán cây?
Không nên ủ đống lớn sát gốc cây vì nhiệt và nước rỉ có thể hại rễ. Đặt đống ủ ở khoảnh riêng, có mái che, xa nguồn nước, rồi chở phân hoai tới bón. Lớp tủ gốc mỏng bằng cỏ lá thì đặt quanh gốc được.
Phân dê và phân bò, loại nào ủ tốt hơn?
Cả hai đều dùng tốt. Phân dê dạng viên khô, ít nước, ủ cần tưới thêm; phân bò ướt hơn, nhiều vi sinh vật. Trộn chung với vỏ cà phê và cỏ lá đều cho phân chất lượng, khác biệt chủ yếu ở lượng nước cần bổ sung.
Mỗi gốc tiêu, sầu riêng bón bao nhiêu phân ủ?
Lượng bón tuỳ tuổi cây, độ màu của đất và giai đoạn sinh trưởng, không có một con số chung cho mọi vườn. Bà con nên tham khảo cán bộ khuyến nông, dựa vào phiếu phân tích đất và quan sát cây qua từng mùa để điều chỉnh.