Ở vùng đồi Tà Đùng, những tháng mưa nhiều nhất trong năm thường rơi vào khoảng tháng 8 tới tháng 10; đây là lúc đất dốc no nước, taluy dễ sạt, gốc cây dễ úng và đường đất vào vườn dễ hỏng nhất. Việc chính của nông trại là đi kiểm sau mỗi trận mưa lớn, khơi thoát nước quanh gốc tiêu, sầu riêng, bơ, sửa ngay những vết xói nhỏ, tránh xa những taluy có dấu hiệu nứt, và tổ chức thu hoạch trái trên đường lầy cho an toàn.
Xã Tà Đùng (Lâm Đồng; trước 7/2025 gồm Đắk Som và Đắk R'Măng của huyện Đắk Glong, Đắk Nông) nằm trên địa hình đồi dốc bao quanh hồ thủy điện Đồng Nai 3. Mưa dầm nhiều ngày làm đất đỏ bazan ngấm nước sâu, nặng lên, giảm độ bám; những chỗ đã bị đào xẻ để làm nhà, làm đường, làm bậc là nơi dễ có sự cố nhất.
Bài này xếp những việc nên làm trước, trong và sau những đợt mưa lớn, dấu hiệu cần cảnh giác, và cách giữ an toàn cho người. Thông tin cảnh báo thiên tai chính thức luôn theo chính quyền địa phương và cơ quan khí tượng.
Vì sao cuối mùa mưa nguy hiểm hơn đầu mùa
Đầu mùa mưa, đất còn khô sau nhiều tháng nắng, những trận mưa đầu ngấm vào đất khá nhanh; nguy cơ chính là xói mặt. Sau vài tháng mưa, đất đã no nước, mỗi trận mưa mới gần như không ngấm thêm mà chảy tràn, đồng thời khối đất trên dốc nặng lên và mềm đi. Những khối đất đắp, taluy đào thẳng đứng, mép bậc mới làm dễ mất ổn định nhất vào lúc này.
Trong vườn, rễ cây cũng chịu cảnh tương tự: đất quanh gốc bão hoà nước nhiều ngày làm rễ thiếu ô xy, những cây nhạy cảm như hồ tiêu và bơ có thể bị thối rễ, nấm bệnh vùng rễ phát triển mạnh. Sầu riêng đang mang trái nặng vào thời điểm này, nếu rễ yếu và đất mềm có thể bị nghiêng đổ khi gặp gió giật.
Đó là lý do người làm vườn ở vùng đồi xem cao điểm mùa mưa là giai đoạn cần để mắt kỹ nhất, dù việc chăm bón lúc này ít hơn đầu mùa.
Dấu hiệu cần cảnh giác trên dốc và taluy
Những dấu hiệu sau, nhất là khi xuất hiện sau nhiều ngày mưa liên tục, cần được chú ý và báo cho chính quyền thôn, xã:
- Vết nứt mới trên mặt đất phía trên taluy, trên sân, trên đường, nhất là vết nứt dài chạy ngang dốc.
- Mặt đất lún, sụt cục bộ, bậc thang bị võng xuống.
- Nước rỉ ra từ chân taluy hoặc giữa sườn dốc nhiều hơn bình thường, nước đục.
- Cây trên sườn dốc nghiêng bất thường, cột điện, trụ tiêu nghiêng theo cùng một hướng.
- Tiếng đất đá lăn, tiếng răng rắc từ sườn đồi, nhất là ban đêm.
- Tường nhà, tường rào, chòi vườn sát taluy xuất hiện vết nứt mới.
Khi thấy những dấu hiệu này, không đứng dưới hoặc ngay trên khu vực đó, không cố đào sửa khi trời còn mưa, đưa người và vật nuôi ra khỏi vùng nguy hiểm và báo ngay cho thôn, xã. Việc gia cố lớn cần có người chuyên môn khảo sát, không tự làm.
Đi kiểm vườn sau mỗi trận mưa lớn
Chờ mưa tạnh hẳn, trời sáng. Không đi vườn khi đang mưa to, có sấm sét hoặc trời tối; đất đỏ trơn, dốc dễ ngã. Mang ủng có đế bám, cầm gậy chống.
Nhìn gốc cây trước. Tìm những gốc tiêu, sầu riêng, bơ đang đọng nước quanh bồn. Khơi một rãnh nhỏ dẫn nước ra khỏi bồn, theo hướng xuống dốc, không đổ nước sang gốc khác.
Nhìn rãnh và gờ. Rãnh thoát nước bị lấp, gờ đất bị vỡ, nước đã cắt qua bậc: sửa ngay khi đất đã ráo, vì vết hỏng nhỏ sẽ thành rãnh xói lớn sau vài trận mưa nữa.
Nhìn taluy và mép bậc. Đứng ở xa quan sát, tìm vết nứt, chỗ sụt, chỗ nước rỉ. Không đứng sát mép taluy cao.
Ghi lại vào sổ. Chụp ảnh và ghi những chỗ hỏng, để mùa khô năm sau ưu tiên sửa triệt để thay vì vá tạm mỗi năm.
Chống úng rễ cho tiêu, sầu riêng và bơ
Úng rễ trong mùa mưa là nguyên nhân hàng đầu làm suy và chết cây ở nhiều vườn đồi, dù đất đồi dốc tưởng như thoát nước tốt. Nước đọng thường ở chỗ bồn gốc bị lõm, chỗ đất bị nện chặt do đi lại, chỗ chân dốc nước từ trên dồn xuống, hoặc ở những vườn mặt bằng đã san phẳng mà không làm rãnh.
Với tiêu, bồn gốc nên hơi vồng lên, không lõm, có rãnh nhỏ dẫn nước ra khỏi hàng. Không vun tủ dày sát chân trụ trong mùa mưa. Với sầu riêng và bơ, kiểm tra quanh mép tán nơi rễ hút dinh dưỡng; nếu đọng nước, khơi rãnh nông theo đường đồng mức dẫn ra rãnh chính. Hạn chế đi lại, kéo xe qua vùng rễ khi đất đang nhão.
Cây đã có dấu hiệu héo, vàng lá bất thường sau đợt mưa dài cần được báo cán bộ bảo vệ thực vật để xác định có phải bệnh vùng rễ không. Không bón phân hoá học nhiều cho cây đang suy vì úng; rễ đang tổn thương không hút được, phân còn có thể làm rễ tổn thương thêm. Chờ cây hồi lại, ra lá mới rồi mới bón nhẹ theo hướng dẫn kỹ thuật.
Giữ đường vào vườn và thu hoạch trên đường lầy
Cao điểm mùa mưa trùng mùa cắt sầu riêng, hái bơ, nhặt mắc ca ở nhiều vườn Tà Đùng. Đường đất đỏ lúc này trơn, lầy, có đoạn xẻ rãnh sâu; xe máy chở trái dễ trượt ngã, xe công nông dễ sa lầy, có khi lật trên dốc. Thiệt hại không chỉ là trái dập mà là tai nạn cho người.
Những việc có thể làm: rải đá, sỏi, cành cây ở những đoạn lầy nhất; khơi rãnh nước hai bên đường sau mỗi trận mưa để nước không chảy dọc mặt đường; tránh chở nặng trong những ngày đường xấu nhất. Bố trí chỗ tập kết hàng tạm ở nơi xe lớn vào được, chở trái từ vườn ra bằng xe nhỏ, chở ít mỗi chuyến.
Khi xe sa lầy trên dốc, không cố rồ ga hay đứng phía dưới xe đẩy lên. Gọi thêm người, dùng dây kéo từ phía trên, đặt vật chèn bánh. An toàn của người luôn quan trọng hơn chuyến hàng.
Nhà, chòi, kho và điện trong mùa mưa lớn
Nhiều hộ ở Tà Đùng có nhà hoặc chòi ngay trong vườn, có khi làm sát chân taluy để tận dụng mặt bằng. Trong những đợt mưa lớn kéo dài, nên để ý taluy phía sau nhà; nếu có dấu hiệu nứt, sụt, không ngủ lại trong phòng sát taluy, báo chính quyền thôn, xã.
Kho phân bón, thuốc bảo vệ thực vật cần được kê cao, che kín, không để nước tràn vào. Thuốc bị ngập có thể rò rỉ, chảy ra suối, ra hồ. Bình phun, máy bơm, máy cắt cỏ cất nơi khô ráo.
Điện kéo ra vườn để bơm nước, chiếu sáng là nguồn nguy hiểm khi mưa. Ngắt điện những đường dây không dùng trong mùa mưa; không chạm vào dây điện, ổ cắm khi tay ướt hoặc đứng trên nền ngập nước; dây đứt rơi xuống đất thì tránh xa và báo điện lực. Những đường dây chắp nối tạm nên nhờ thợ điện làm lại.
Sau đợt mưa lớn: sửa gì trước, để gì sang mùa khô
Khi trời đã ngớt mưa vài ngày, đất ráo bớt, là lúc sửa những hư hỏng nhỏ: đắp lại gờ bồn, khơi lại rãnh bị lấp, chèn bao đất vào chỗ rãnh xói mới, trồng cỏ lên chỗ đất trống. Những việc này làm bằng tay, không cần máy, và nên làm ngay vì mùa mưa còn tiếp tục.
Những hư hỏng lớn như sạt taluy, sụt một đoạn bậc dài, đường vào vườn bị đứt thì thường phải chờ mùa khô mới sửa được triệt để; đào đắp lớn trong mùa mưa trên đất no nước có thể gây sạt thêm. Trong lúc chờ, rào lại khu vực nguy hiểm, làm lối đi tạm an toàn, và ghi vào danh sách việc mùa khô.
Cũng nên nhìn lại nguyên nhân: chỗ sạt có phải do nước từ mái nhà, từ đường dồn về một điểm; có phải do taluy đào quá dốc; có phải do mất lớp cỏ che phủ. Sửa nguyên nhân thì năm sau không lặp lại.
Thông tin cảnh báo và chuẩn bị của gia đình
Trong mùa mưa, nên theo dõi bản tin dự báo thời tiết và cảnh báo mưa lớn, lũ quét, sạt lở cho khu vực Tây Nguyên và tỉnh Lâm Đồng qua đài, ti vi, điện thoại và loa của thôn. Khi chính quyền địa phương có thông báo di dời hoặc cảnh báo khu vực nguy hiểm, làm theo hướng dẫn.
Mỗi gia đình nên có sẵn đèn pin, điện thoại sạc đầy, ít lương thực khô, nước uống, thuốc men cơ bản trong những đợt mưa lớn, vì điện và đường đi có thể bị gián đoạn. Người già, trẻ nhỏ trong nhà sát taluy nên được đưa tới chỗ an toàn hơn khi có cảnh báo.
Hồ thủy điện có thể điều tiết nước theo quy trình vận hành trong mùa lũ; những hộ có vườn, chòi, lồng cá sát mép hồ hoặc ở vùng bán ngập cần để ý thông báo của chính quyền và đơn vị quản lý hồ về mực nước.
Chuẩn bị cho cao điểm mưa ngay từ mùa khô
Phần lớn những sự cố của cao điểm mùa mưa có thể giảm bớt bằng việc làm từ mùa khô trước đó. Taluy sau nhà, dọc đường nên được bạt bớt độ dốc, trồng cỏ, làm rãnh đỉnh chặn nước từ trên chảy xuống. Nước mái nhà, nước sân nên có máng và rãnh dẫn ra chỗ an toàn, không đổ thẳng xuống taluy. Những đoạn đường hay lầy nên được rải đá, làm rãnh hai bên.
Trong vườn, bồn gốc tiêu nên được sửa cho vồng, rãnh thoát nước theo đường đồng mức được khơi sạch, những rãnh xói cũ được chặn bằng đập nhỏ. Mỗi chỗ hỏng ghi trong sổ từ mùa mưa năm trước chính là danh sách việc của mùa khô năm nay.
Trước khi mùa mưa bắt đầu, cũng nên chuẩn bị sẵn những thứ cần dùng gấp: bao tải để làm bao đất, cọc tre, bạt lớn, cuốc xẻng, dây thừng, đèn pin. Khi cần chèn một rãnh xói hay che một đống phân giữa trận mưa, có sẵn đồ trong chòi giúp xử lý trong vài phút thay vì chạy đi tìm. Những gia đình có người già, trẻ nhỏ sống sát taluy nên bàn trước chỗ tạm lánh khi có cảnh báo mưa lớn.
Câu hỏi thường gặp
Tháng nào ở Tà Đùng mưa nhiều nhất?
Thường vào khoảng tháng 8 tới tháng 10, nhưng thay đổi theo năm. Có năm mưa lớn tập trung sớm hoặc muộn hơn. Theo dõi dự báo thời tiết và ghi lại lượng mưa, ngày mưa lớn trong sổ vườn giúp biết quy luật ở chính vùng mình.
Thấy vết nứt trên đất phía sau nhà thì làm gì?
Không đứng gần khu vực đó, không tự đào sửa khi trời còn mưa, đưa người và vật nuôi ra chỗ an toàn và báo ngay cho thôn, xã. Việc đánh giá và gia cố cần người có chuyên môn.
Tiêu bị úng sau mưa dài cần làm gì ngay?
Khơi rãnh dẫn nước ra khỏi bồn gốc, không để đọng nước, hạn chế đi lại quanh gốc khi đất nhão. Nếu dây có dấu hiệu héo, vàng bất thường, báo cán bộ bảo vệ thực vật để xác định bệnh. Không bón nhiều phân hoá học cho dây đang suy.
Có nên làm bậc, đào taluy trong mùa mưa không?
Không nên làm đào đắp lớn khi đất đang no nước vì dễ gây sạt. Những việc nhỏ như đắp gờ, khơi rãnh thì làm được khi đất đã ráo. Việc lớn để mùa khô và hỏi chính quyền xã nếu có liên quan quy định.
Chở sầu riêng trên đường lầy thế nào cho an toàn?
Chở ít mỗi chuyến, chọn lúc đường ráo nhất trong ngày, rải đá hoặc cành ở đoạn lầy, có người đi kèm ở đoạn dốc. Bố trí chỗ tập kết gần đường lớn. Không cố chở khi đường quá xấu, an toàn của người là trên hết.
Mùa mưa có nên bón phân không?
Có những đợt bón trong mùa mưa theo lịch của từng cây, nhưng nên tránh bón ngay trước những ngày dự báo mưa lớn, bón vào rãnh rồi lấp, không rải mặt. Cây đang suy vì úng không nên bón nhiều.