Cây phân xanh là những cây trồng không để bán mà để trả lại cho đất: rễ giữ đất, thân lá che mặt đất khỏi mưa nắng, khi cắt về tủ hoặc vùi thì thành chất hữu cơ; nhiều loài họ đậu còn sống chung với vi khuẩn nốt sần để lấy đạm từ không khí. Ở vườn đồi quanh hồ Tà Đùng, cây che phủ hợp nhất thường là loài thấp, bò lan, chịu đất đỏ chua như lạc dại, các loại đậu phủ đất; cây phân xanh thân bụi như muồng, cốt khí thì trồng thành băng hoặc ở bờ lô để cắt lấy lá.
Không có loài nào hợp cho mọi vườn. Chọn cây theo việc mình cần (giữ đất, thêm đạm, chắn gió hay lấy vật liệu tủ), theo tuổi vườn và theo khả năng tưới mùa khô. Bài này đi qua nguyên lý, cách chọn, cách gieo, lúc cắt và các rủi ro hay gặp, cho bà con xã Tà Đùng (Lâm Đồng — trước 7/2025 là Đắk Som, Đắk R'Măng thuộc Đắk Glong, Đắk Nông).
Cây phân xanh làm được gì cho đất đỏ bazan
Đất đỏ bazan tốt nhờ cấu trúc viên và lớp mùn trên mặt. Hai thứ ấy mất dần khi đất bị phơi trống, làm cỏ sạch, mưa đập trực tiếp. Cây che phủ giải quyết đúng chỗ đó: tán lá đỡ hạt mưa, rễ đan vào lớp mặt giữ đất, thân lá rụng xuống hay được cắt về nuôi giun và vi sinh vật, những thứ tạo nên viên đất tơi.
Với các loài họ đậu, lợi thêm một phần đạm. Rễ cây có các nốt sần chứa vi khuẩn cố định đạm; khi thân lá phân huỷ, một phần đạm ấy trở lại đất. Lượng đạm này phụ thuộc loài cây, sinh khối và cách quản lý, không nên kỳ vọng nó thay hẳn phân bón cho cây ăn trái đang cho trái. Nó là một nguồn bổ sung và quan trọng hơn là nguồn hữu cơ đều đặn.
Thảm phủ còn chiếm chỗ của cỏ dại khó trị như cỏ tranh, cỏ lá tre, giảm công làm cỏ. Mặt đất mát hơn vào giữa trưa mùa khô, giảm bốc hơi. Trên đất dốc, một thảm phủ kín giữa hàng thường giữ đất tốt hơn nhiều so với đất trống có bồn gốc.
Chọn cây theo mục đích
Dưới đây là các nhóm cây hay được dùng ở vườn cây lâu năm vùng Tây Nguyên. Đây là nguyên tắc chung; trước khi trồng diện rộng nên hỏi khuyến nông về giống hợp vùng và nguồn hạt:
| Nhóm cây | Ví dụ thường gặp | Hợp với việc | Cần để ý |
|---|---|---|---|
| Cây họ đậu bò lan, thấp | Lạc dại (đậu phộng dại), một số loại đậu phủ đất | Che phủ lâu dài giữa hàng, giữ đất dốc | Mất vài tháng mới phủ kín; mùa khô có thể tàn nếu không tưới |
| Cây họ đậu thân bụi | Muồng hoa vàng, cốt khí, đậu săng | Trồng băng ngang dốc, cắt lấy lá tủ gốc, chắn gió tạm | Để cao quá thì che nắng, tranh nước; phải cắt định kỳ |
| Cây đậu ngắn ngày | Đậu xanh, đậu đen, đậu nành, đậu mèo | Gieo một vụ trong vườn mới trồng, vừa phủ đất vừa có thể thu hạt | Thu hạt nhiều lần lấy đi phần lớn đạm |
| Cỏ tự nhiên giữ lại | Cỏ lá rộng mọc sẵn, cỏ thấp | Rẻ nhất, không phải gieo | Phải phát thấp, loại bỏ cỏ tranh và cây leo quấn |
| Cỏ trồng làm băng | Cỏ vetiver, các loại cỏ rễ chùm | Băng giữ đất ngang dốc, bờ mương | Không phải cây cấp đạm; phải tỉa ngọn |
Nhiều vườn kết hợp: lạc dại hay cỏ thấp phủ khắp giữa hàng, một băng cây bụi họ đậu chạy ngang dốc mỗi vài hàng để lấy vật liệu tủ, và cỏ rễ chùm ở bờ mương, taluy.
Gieo trồng cây che phủ trong vườn đồi
Thời điểm thường là đầu mùa mưa, khi đất đã đủ ẩm và còn cả mùa mưa phía trước để cây kịp bén rễ trước mùa khô. Các bước chung:
- Chọn khu thử trước, vài hàng cây, để xem loài nào bén với đất và cách quản lý của nhà mình.
- Làm sạch cỏ tranh và cây leo quấn ở dải định gieo; cỏ mềm không cần nhổ hết.
- Gieo hạt hoặc trồng hom theo các hàng ngang dốc, không gieo theo hàng chạy xuống dốc.
- Chừa vòng quanh gốc cây chính không gieo, để cây che phủ không tranh trực tiếp ở vùng rễ hút mạnh nhất và tiện bón phân.
- Theo dõi vài tuần đầu, dặm lại chỗ trống, nhổ cỏ dại lấn lên trước khi thảm phủ kịp khép.
- Ghi lại ngày gieo, loài cây, nguồn hạt và tình trạng sau một mùa vào sổ vườn.
Hạt giống cây phân xanh nên lấy ở nơi rõ nguồn. Hom lạc dại thường xin hoặc mua từ vườn đã trồng; khi lấy hom từ vườn khác, nên chọn vườn sạch cỏ tranh để khỏi mang theo cỏ dại khó trị.
Cắt, tủ hay vùi: quản lý thảm phủ qua hai mùa
Mùa mưa là lúc cây che phủ phát mạnh. Cây bụi họ đậu nên cắt khi bắt đầu ra hoa, trước khi kết hạt: lúc đó thân lá còn non, giàu dinh dưỡng, phân huỷ nhanh, và chưa rụng hạt thành cỏ dại. Thân lá cắt về tủ quanh gốc cây chính, cách cổ rễ một khoảng. Trên đất dốc, nên tủ thay vì cày vùi, vì cày xới lại làm đất dễ trôi.
Thảm phủ bò lan như lạc dại thì chỉ cần phát hoặc cắt thấp khi nó lấn vào gốc cây, leo lên thân, hoặc khi cần đi lại. Phần cắt để tại chỗ làm lớp tủ.
Sang mùa khô, câu hỏi chính là nước. Vườn có tưới thì thảm phủ thường vẫn xanh và giữ ẩm tốt. Vườn không tưới, cây che phủ có thể tàn bớt; khi ấy nên cắt thấp trước khi khô hạn gay gắt để giảm hút nước, và để phần thân lá cắt ra làm lớp tủ giữ ẩm cho đất bên dưới. Đầu mùa mưa năm sau, phần lớn thảm sẽ tự lên lại.
Những rủi ro cần biết trước khi trồng
Tranh nước mùa khô. Đây là lo ngại lớn nhất ở vùng mùa khô dài. Thảm phủ quá dày, quá cao sát gốc cây non có thể làm cây chính thiếu nước. Giữ vòng gốc trống, cắt thấp đầu mùa khô và quan sát cây chính.
Che nắng cây non. Cây bụi họ đậu mọc nhanh, nếu không cắt có thể vượt ngọn cây ăn trái mới trồng. Đặt băng cây bụi cách hàng cây chính một khoảng và cắt đều.
Thành cỏ dại. Một số loài để kết hạt sẽ tự gieo khắp vườn. Cắt trước khi ra hạt, và không nên đưa loài lạ chưa rõ tập tính vào vườn ven rừng.
Nơi ẩn của chuột, rắn. Thảm dày sát nhà kho, lối đi có thể thành chỗ ẩn. Phát gọn quanh lối đi, nhà kho, chỗ người làm việc thường xuyên, và mang ủng khi vào vườn.
Nguy cơ cháy cuối mùa khô. Thân lá khô dày là vật liệu dễ cháy. Vườn gần rừng, gần Vườn quốc gia Tà Đùng càng phải cẩn thận: dọn một dải sạch ở bờ lô giáp rừng và tuyệt đối không đốt dọn vườn.
Cây phân xanh trong vườn mới trồng và vườn đã khép tán
Vườn sầu riêng, bơ, mắc ca mới trồng có khoảng trống rất lớn giữa các hàng trong những năm đầu. Đây là lúc cây che phủ có ích nhất: đất trống nhiều, mưa đập trực tiếp, cỏ dại mọc nhanh. Một vụ đậu ngắn ngày năm đầu, rồi chuyển dần sang thảm phủ lâu dài, là cách nhiều nhà làm để vừa giữ đất vừa có chút thu nhập từ hạt đậu.
Khi vườn đã khép tán, ánh sáng xuống đất ít, phần lớn cây che phủ ưa nắng sẽ thưa dần. Lúc đó lá rụng của chính cây vườn và cỏ chịu bóng tự mọc làm thay phần việc che phủ. Những băng cây bụi họ đậu ở bờ lô, bờ mương vẫn giữ được vai trò lấy vật liệu tủ và chắn gió.
Với vườn cà phê già xen tiêu, sầu riêng, khoảng trống ít hơn; cây phân xanh thường chỉ còn chỗ ở bờ lô, đường lô và những chỗ cây chết chưa trồng dặm. Dù ít chỗ, giữ được một ít cây họ đậu trong vườn vẫn tốt hơn là đất trống, nhất là trên những đoạn sườn dốc.
Ví dụ bố trí một lô sầu riêng mới trồng (ví dụ giả định)
Lấy một ví dụ giả định để dễ hình dung: một lô sầu riêng trồng mới trên sườn vừa phải gần hồ, hàng cây chạy theo đường đồng mức, mỗi cây có bồn gốc. Chủ vườn có bể và đường ống tưới gốc, nhưng không đủ nước để tưới toàn bộ mặt đất trong mùa khô.
Năm đầu, ngay đầu mùa mưa, chủ vườn gieo một vụ đậu ngắn ngày ở giữa hàng, chừa một vòng rộng quanh mỗi cây con. Đậu thu hạt xong, thân lá để lại tủ. Cùng lúc, cứ cách vài hàng, một băng cốt khí hoặc muồng được gieo ngang dốc ở mép dưới của hàng, để sau này cắt lấy lá. Bờ mương và taluy trồng cỏ rễ chùm.
Năm thứ hai, hom lạc dại được trồng dần vào giữa hàng thay cho vụ đậu, bắt đầu từ những đoạn dốc nhất. Băng cây bụi được cắt khi ra hoa, lá đem tủ quanh bồn gốc. Vào mùa khô, lạc dại ở các đoạn không có nước được cắt thấp. Ví dụ này không phải công thức; mỗi vườn sẽ phải chỉnh theo độ dốc, nguồn nước và sức người của nhà mình.
Những hiểu lầm hay nghe về cây phân xanh
Quanh chuyện để cỏ, trồng cây phủ trong vườn, có vài ý kiến hay gặp cần nhìn lại:
- "Để cỏ là vườn bẩn, lười". Vườn có thảm phủ được quản lý — cỏ thấp, gốc sạch, lối đi gọn — là một cách làm có chủ đích, không phải bỏ mặc.
- "Cây phân xanh thay được phân bón". Nó bổ sung đạm và hữu cơ, nhưng cây ăn trái đang nuôi trái vẫn cần dinh dưỡng theo nhu cầu; bón theo phân tích đất.
- "Trồng lạc dại là xong, không phải làm gì". Thảm phủ vẫn phải phát gốc, cắt khi lấn, dặm chỗ trống, và trông chừng mùa khô.
- "Cây che phủ nào cũng giống nhau". Cây bò lan, cây bụi, cỏ băng làm những việc khác nhau; chọn theo việc mình cần.
- "Có cỏ thì phải phun thuốc mới sạch". Phun diệt cỏ cả vườn làm mất lớp che, đất đồi trôi nhanh; phát cơ giới và tủ thường giữ đất tốt hơn.
Câu hỏi nên đặt cho mỗi cách làm là: mặt đất có được che quanh năm không, cây chính có bị tranh nước, nắng không. Trả lời được hai câu đó là chọn đúng hướng.
Câu hỏi thường gặp
Lạc dại có tranh nước với cây ăn trái không?
Lạc dại cũng cần nước nên có tranh một phần, nhất là mùa khô ở vườn không tưới. Giữ vòng gốc trống, cắt thấp trước mùa khô gay gắt và theo dõi cây chính. Ở nhiều vườn có tưới, lớp phủ lại giúp đất giữ ẩm tốt hơn, bù lại phần nước nó dùng.
Trồng cây phân xanh có bớt được phân bón không?
Cây họ đậu bổ sung được một phần đạm và nhiều chất hữu cơ, nên lâu dài đất tốt lên và phân bón dùng hiệu quả hơn. Nhưng mức giảm phân bao nhiêu thì tuỳ vườn; nên dựa vào phân tích đất và tình trạng cây, không tự cắt phân đột ngột.
Có nên vùi cây phân xanh xuống đất không?
Trên đất bằng, vùi giúp phân huỷ nhanh. Trên đất dốc ở Tà Đùng, cày vùi làm xáo trộn lớp mặt và đất dễ trôi, nên thường cắt và tủ lên mặt đất. Lớp tủ vẫn mục dần và nuôi đất, lại che được mưa.
Mùa nào gieo cây che phủ là tốt nhất?
Thường là đầu mùa mưa, khi đất đủ ẩm và cây có cả mùa mưa để bén rễ trước khi vào mùa khô. Gieo muộn vào cuối mùa mưa thì cây non dễ chết khô nếu vườn không có nước tưới.
Cây che phủ có hút sâu bệnh về vườn không?
Thảm phủ đa dạng thường nuôi cả thiên địch lẫn côn trùng hại. Một số loài có thể là nơi trú của sâu hoặc chuột nếu để quá dày sát gốc. Giữ vòng gốc thoáng, phát gọn quanh lối đi và quan sát; nếu thấy dịch hại tăng bất thường, hỏi cán bộ bảo vệ thực vật.
Lấy giống cây phân xanh ở đâu?
Hạt đậu ngắn ngày có ở cửa hàng vật tư nông nghiệp; hom lạc dại thường xin từ vườn đã trồng. Một số chương trình khuyến nông có hỗ trợ giống cây che phủ, nên hỏi trạm khuyến nông hoặc xã Tà Đùng. Đại lý vật tư có thể tra trong danh bạ doanh nghiệp của trang.