Muốn khai hoang làm vườn mới ở Tà Đùng, điều phải làm trước tiên là xác định chắc chắn mảnh đất đó được phép canh tác nông nghiệp — không phải đất rừng, không nằm trong Vườn quốc gia Tà Đùng hay hành lang bảo vệ hồ chứa, đúng mục đích sử dụng trên giấy tờ. Sau đó mới đến phần kỹ thuật: phát dọn thực bì không đốt, giữ lại cây bản địa có ích, làm đất lần đầu theo đường đồng mức và che phủ ngay để đất không trôi trong mùa mưa đầu tiên.
Xã Tà Đùng (tỉnh Lâm Đồng từ 1/7/2025, gộp từ hai xã Đắk Som và Đắk R'Măng của huyện Đắk Glong, tỉnh Đắk Nông cũ) nằm sát rừng và hồ thủy điện Đồng Nai 3. Phá rừng, lấn đất rừng là vi phạm pháp luật theo Luật Lâm nghiệp 2017 và có thể bị xử lý nặng; đốt dọn thực bì trong mùa khô có thể gây cháy lan vào rừng. Bài này đi theo đúng thứ tự: kiểm đất trước, dọn sau, làm đất cuối cùng.
Bước một: biết chắc đất mình được canh tác
Ở vùng giáp rừng, ranh giới giữa đất rẫy cũ, đất rừng phục hồi và đất rừng quy hoạch không phải lúc nào cũng nhìn thấy bằng mắt. Một vạt cây bụi mọc lại sau nhiều năm bỏ hoang có thể vẫn là đất nông nghiệp; nhưng cũng có thể đã được xác định là đất rừng, hoặc nằm trong diện tích giao cho đơn vị quản lý rừng. Theo Luật Đất đai 2024, người sử dụng đất phải dùng đúng mục đích; theo Luật Lâm nghiệp 2017, phá rừng, lấn chiếm đất rừng là hành vi bị nghiêm cấm.
Cách làm đúng là đối chiếu giấy tờ đất (loại đất, mục đích sử dụng ghi trên giấy chứng nhận), rồi hỏi cán bộ địa chính xã và, nếu giáp rừng, hỏi cả kiểm lâm địa bàn. Đừng dựa vào lời người bán, người cho thuê hay "ai cũng làm vậy". Bên mình không bàn chuyện mua bán, chuyển nhượng; điều cần nhấn mạnh chỉ là: chưa rõ loại đất thì chưa đụng dao, đụng máy.
Những lô giáp ranh Vườn quốc gia Tà Đùng, giáp mép hồ, giáp suối đầu nguồn càng phải hỏi kỹ. Ngoài chuyện đúng luật, đây là những chỗ đất yếu, dễ sạt, và là nơi giữ nước cho cả vùng.
Vì sao không đốt dọn thực bì
Nguy cơ cháy lan. Mùa khô ở Tây Nguyên gió mạnh, cỏ cây khô. Một đống lửa dọn rẫy có thể bay tàn sang vườn bên, sang rừng chỉ trong ít phút. Nhiều địa phương có quy định cấm hoặc hạn chế đốt thực bì trong mùa khô; hỏi xã và kiểm lâm trước khi làm bất cứ việc gì có lửa.
Mất lớp hữu cơ quý nhất. Đốt đi thân lá, cành nhánh là đốt đi nguồn hữu cơ mà đất đỏ cần nhất. Tro chỉ cho một ít khoáng trong thời gian ngắn, dễ bay và dễ trôi theo trận mưa đầu.
Đất bị phơi trơn trước mùa mưa. Sau khi đốt, mặt đất trống hoàn toàn. Nếu mưa lớn đến sớm, lớp đất mặt trôi ngay trong vài trận.
Hại sinh vật đất. Nhiệt độ cao ở lớp mặt làm chết giun, vi sinh vật, hạt giống cây che phủ tự nhiên — những thứ giúp đất hồi lại.
Khói và an toàn của người làm. Người dọn rẫy hay bị lửa vây khi gió đổi chiều trên sườn dốc. Không đốt là bỏ hẳn một nguồn tai nạn.
Phát dọn thực bì mà không đốt
Cách làm thay thế đã được nhiều vườn áp dụng, tốn công hơn đốt một chút nhưng giữ được đất:
- Đi khảo sát cả lô, đánh dấu những cây bản địa nên giữ: cây lớn ở chỗ dốc, ven suối, bờ lô; cây có thể làm che bóng, chắn gió sau này.
- Phát cây bụi, cỏ cao bằng dao, máy cắt cỏ; chặt cây nhỏ sát gốc. Không nhổ gốc trên những chỗ dốc nhất, để rễ giữ đất trong năm đầu.
- Băm cành nhỏ, xếp thân cành thành những hàng dài chạy ngang dốc theo đường đồng mức. Các hàng này thành băng chắn đất và mục dần tại chỗ.
- Phần lá, cỏ mềm trải đều trên mặt đất làm lớp che.
- Thân gỗ lớn có thể đưa về làm củi, làm cọc, làm hàng rào; không để đống lớn sát bờ rừng.
- Làm cuối mùa khô, để kịp che phủ trước mùa mưa, nhưng tránh những tuần nắng gió gay gắt nhất khi nguy cơ cháy cao.
Những hàng cành xếp ngang dốc nhìn có vẻ lộn xộn, nhưng trong mùa mưa đầu chúng giữ lại rất nhiều đất. Đến năm thứ hai, phần lớn đã mục, đất phía trên mỗi hàng dày và tối màu hơn.
Giữ lại cây gì, chừa lại chỗ nào
Không phải cây nào trên lô hoang cũng nên chặt. Những cây gỗ lớn mọc ở đoạn sườn quá dốc, ở mép suối, ở chỗ đất mỏng lộ đá nên để lại; đó là những chỗ không đáng để trồng cây ăn trái, và rễ cây lớn đang giữ cho sườn khỏi sạt. Hàng cây tự nhiên dọc bờ lô có thể thành hàng chắn gió cho vườn sau này.
Dọc suối nhỏ, khe tụ nước, nên chừa một dải thực vật hai bên. Dải này lọc đất và phân bón trước khi nước chảy ra suối, ra hồ, và giữ bờ suối khỏi lở. Với lô sát mép hồ, dải chừa lại càng quan trọng, và còn liên quan quy định về hành lang bảo vệ hồ chứa — hỏi xã về khoảng cách cụ thể.
Những cây bụi họ đậu mọc tự nhiên, những đám cỏ thấp lá rộng cũng đáng giữ ở giữa các hàng trồng mới. Chúng là lớp che phủ có sẵn, không mất tiền giống.
Cây giữ lại nên được đánh dấu rõ bằng sơn hay dây buộc trước khi người làm thuê hoặc máy vào lô. Rất nhiều cây đáng giữ bị chặt chỉ vì người phát dọn không biết chủ vườn muốn để lại; dặn miệng một lần ở đầu lô thường không đủ khi lô rộng và nhiều người cùng làm.
Làm đất lần đầu trên sườn dốc
Sau khi dọn, nhiều người muốn cày xới cả lô cho "sạch", hoặc cho máy san phẳng thành mặt bằng. Trên đất đồi đỏ bazan, cách này làm mất lớp đất mặt tốt nhất ngay từ đầu. Cách hợp hơn là làm đất tối thiểu: chỉ xử lý theo hàng trồng và hố trồng, phần giữa hàng giữ nguyên lớp che.
Trước hết, cắm hàng theo đường đồng mức. Sau đó tuỳ độ dốc mà làm bậc liên tục, bồn gốc hoặc chỉ đào hố theo hàng. Hố đào nên làm trước khi trồng một thời gian để đất ải, lớp đất mặt để riêng một bên phía trên dốc, lúc lấp thì trộn với phân hữu cơ đã ủ hoai và trả xuống trước. Nếu đất có dấu hiệu chua mạnh, lấy mẫu phân tích trước khi bón vôi.
Gốc cây lớn còn sót trong đất có thể là nguồn nấm bệnh rễ cho cây trồng mới. Ở vị trí hố trồng, nên đào bỏ phần gốc rễ lớn; giữa hàng thì để mục dần. Không đào đất đổ xuống suối, xuống mép hồ, và không lấp rãnh thoát tự nhiên.
Che phủ ngay và kế hoạch năm đầu
Từ lúc dọn xong tới lúc cây trồng chính kịp che đất là khoảng thời gian đất dễ mất nhất. Kế hoạch năm đầu nên có sẵn: gieo cây họ đậu ngắn ngày hoặc thảm phủ giữa hàng ngay đầu mùa mưa, làm mương cắt dòng ở những đoạn sườn dài, chừa lối thoát nước chung từ đầu.
Không nên trồng hết diện tích cùng lúc nếu chưa đủ người, đủ nước. Bắt đầu từ phần đất tốt nhất, gần nguồn nước, gần đường, làm cho chắc, rồi mở rộng dần qua các năm. Phần chưa trồng cứ để cây che phủ giữ đất.
Ghi chép từ đầu: ảnh chụp lô đất trước khi dọn, ngày dọn, những cây giữ lại, vị trí hàng và mương. Sổ vườn từ năm đầu giúp mọi quyết định về sau dễ hơn nhiều. Nếu có điều kiện, lấy mẫu đất phân tích ngay năm đầu, trước khi bón vôi hay phân nặng, để có một mốc so sánh cho những năm sau.
Vạch đường đi, chỗ để máy và nhà kho trước khi trồng
Một sai lầm hay gặp ở vườn mới là trồng kín cây trước, rồi mới nghĩ đường đi. Vài năm sau, xe chở phân, chở trái không có lối, phải mở đường xuyên qua hàng cây, chặt bỏ cây đã lớn, hoặc chạy thẳng xuống dốc thành rãnh xói. Lúc vừa khai hoang là lúc rẻ nhất để vạch đường.
Đường chính trong vườn đồi nên lượn theo sườn với độ dốc vừa phải, có gờ chắn chéo để đẩy nước ra bên ở từng đoạn, có chỗ quay đầu cho xe công nông hoặc xe máy chở hàng. Đường nhánh đi theo hàng cây trên đường đồng mức. Chỗ đặt nhà kho, bể nước, sân phơi chọn ở nơi tương đối bằng, gần đường ra, không ở đầu một khe tụ nước.
Nghĩ trước cả đường ống tưới: bể đặt ở chỗ cao để nước tự chảy được tới phần lớn lô thì đỡ tốn điện bơm về sau. Những thứ này vẽ trên một sơ đồ tay trong sổ vườn, không cần chính xác như bản vẽ kỹ thuật, nhưng đủ để khi trồng thì chừa đúng chỗ.
Những sai lầm hay gặp khi mở vườn mới vùng hồ
Nhìn lại những vườn mới mở quanh hồ trong các năm, có vài kiểu sai lầm lặp lại khá đều:
- Tin lời "đất này ai cũng làm". Đất giáp rừng chưa rõ loại đất là rủi ro pháp lý lớn nhất, và hậu quả rơi vào chính người canh tác.
- Dọn sạch trơn rồi để trống qua mùa mưa. Chỉ một mùa mưa là mất phần lớn lớp đất mặt vốn là thứ quý nhất của lô hoang.
- Trồng một loại cây trên toàn bộ diện tích ngay năm đầu. Không kịp nước, kịp người chăm, cây chết rải rác, phải trồng dặm nhiều lần.
- Không tính nguồn nước trước. Mở vườn xong mới lo nước tưới mùa khô thì nhiều khi đã muộn cho cây non.
- Đổ đất đào, gốc cây xuống khe suối. Lấp đường thoát nước tự nhiên, gây ngập úng, sạt lở ở chính vườn mình và vườn bên dưới.
- Chặt cả cây lớn trên chỗ quá dốc. Được thêm vài gốc trồng nhưng sườn yếu đi, nhiều khi phải trả giá bằng một mảng sạt vài năm sau.
Phần lớn các sai lầm trên đến từ vội. Một lô đất hoang đã chờ nhiều năm thì chờ thêm một mùa để làm đúng thứ tự không mất gì, còn làm sai thì có khi phải sửa cả chục năm.
Câu hỏi thường gặp
Lô đất bỏ hoang mọc cây bụi nhiều năm có phải là đất rừng không?
Không thể đoán bằng mắt. Có lô vẫn là đất nông nghiệp, có lô đã được xác định là đất rừng hoặc nằm trong diện tích rừng phục hồi. Đối chiếu giấy tờ đất và hỏi cán bộ địa chính xã, kiểm lâm địa bàn trước khi phát dọn.
Có được đốt đống cành sau khi phát dọn không?
Việc đốt thực bì chịu quy định phòng cháy chữa cháy rừng, nhiều nơi cấm hoặc hạn chế trong mùa khô, nhất là gần rừng như ở Tà Đùng. Trước khi định đốt bất cứ thứ gì, hỏi xã và kiểm lâm. Cách an toàn và có lợi cho đất hơn là băm, xếp hàng ngang dốc cho mục tại chỗ.
Thuê máy múc nhổ gốc và san phẳng cả lô có nên không?
San phẳng đất dốc thường làm mất lớp đất mặt, làm sườn yếu và dễ xói nặng. Đào đắp quy mô lớn còn có thể cần thủ tục. Nên dùng máy có chọn lọc: làm đường, làm bậc theo đồng mức, đào hố; giữa hàng giữ nguyên lớp che.
Lô giáp Vườn quốc gia Tà Đùng có cần lưu ý gì thêm không?
Cần xác định ranh giới chính xác với đơn vị quản lý vườn và kiểm lâm, không lấn dù một mét. Không dùng lửa, giữ dải cây ở bờ lô giáp rừng, không thả gia súc vào rừng và không mang cây lạ, cỏ lạ vào trồng sát ranh.
Khai hoang xong bao lâu thì trồng được?
Tuỳ cách dọn và loại cây. Thường phát dọn cuối mùa khô, đào hố trước một thời gian, trồng vào đầu hoặc giữa mùa mưa khi đất đủ ẩm. Nếu vừa dọn mà mưa lớn đã đến, ưu tiên che phủ đất trước, trồng cây chính sau.
Có nên nhổ hết gốc cây cũ trên lô không?
Không nhất thiết. Ở vị trí hố trồng nên bỏ gốc rễ lớn vì có thể mang nấm bệnh. Giữa hàng, gốc cũ để mục dần giúp giữ đất. Trên đoạn quá dốc, giữ gốc và cây bản địa còn sống là cách giữ sườn tốt nhất.