Khi mùa khô ở Tà Đùng kéo dài hơn thường lệ, nông trại cần ưu tiên nước cho cây đang ra hoa, nuôi trái, giảm bớt diện tích hoặc số trái phải nuôi, tủ gốc dày và lùi lịch trồng mới; khi mưa trái mùa đổ xuống giữa mùa khô, cần theo dõi cây ra hoa lệch, che chắn nông sản đang phơi và tránh bón, phun theo thói quen. Điều quan trọng nhất là nhận ra năm bất thường sớm, nhờ sổ ghi chép và tin dự báo, thay vì làm theo lịch cũ.
Vùng đồi quanh hồ thủy điện Đồng Nai 3, nay là xã Tà Đùng (Lâm Đồng; trước 7/2025 thuộc huyện Đắk Glong, Đắk Nông), có khí hậu hai mùa rõ, nhưng những năm gần đây nhà vườn Tây Nguyên nói nhiều tới năm hạn gắt, năm mưa sớm, năm mưa muộn, mưa trái mùa giữa mùa khô. Các cơ quan khí tượng và nông nghiệp cũng nhiều lần đưa ra cảnh báo hạn, thiếu nước cho vùng Tây Nguyên vào cuối mùa khô.
Bài này không dự báo thời tiết mà giúp nhà vườn chuẩn bị và phản ứng: dấu hiệu nhận ra năm bất thường, điều chỉnh từng việc, và những việc dài hạn giúp vườn chịu được thời tiết thất thường tốt hơn.
Nhận ra năm bất thường từ sớm
Căn cứ đầu tiên là bản tin dự báo thời tiết dài hạn và cảnh báo hạn hán, thiếu nước cho khu vực Tây Nguyên của cơ quan khí tượng, được đưa trên đài, ti vi, điện thoại và qua khuyến nông, chính quyền xã. Những dự báo này cho biết xu hướng mùa khô năm nay có thể gay gắt hơn hay không, mùa mưa có thể đến sớm hay muộn.
Căn cứ thứ hai là sổ ghi chép của chính vườn. Mực nước ao, giếng giữa mùa khô năm nay so với cùng kỳ năm trước; ngày cà phê ra hoa, ngày tiêu chín; ngày trận mưa đầu mùa. Khi thấy mực nước ao đầu mùa khô đã thấp hơn hẳn năm trước, đó là tín hiệu nên tính phương án nước từ sớm.
Căn cứ thứ ba là quan sát mặt hồ và suối. Mùa khô, mực nước hồ thủy điện xuống thấp là thường lệ, nhưng khi khe suối quanh vườn cạn sớm hơn mọi năm, hay mép hồ lùi xa bất thường, nhiều hộ dùng nước suối, nước hồ sẽ gặp khó. Mọi việc lấy nước từ hồ, suối vẫn phải theo quy định hiện hành.
Năm hạn kéo dài: điều chỉnh từng việc
Những điều chỉnh thường được khuyến nghị khi mùa khô kéo dài hơn bình thường:
| Việc | Điều chỉnh |
|---|---|
| Tưới | Ưu tiên cây đang ra hoa, nuôi trái; tưới gốc, nhỏ giọt thay tưới tràn; tưới sáng sớm, chiều mát |
| Giữ ẩm | Tủ gốc dày hơn; không làm cỏ trắng, giữ lớp cỏ khô; cắt thấp cây che phủ |
| Trái | Tỉa bớt trái non trên cây quá tải để cây đủ sức nuôi số còn lại |
| Bón phân | Không bón phân hoá học khi đất quá khô; dời sang khi đất có ẩm |
| Trồng mới | Lùi lịch trồng tới khi mưa thật đều; giữ cây giống nơi râm, tưới đủ |
| Phòng cháy | Tăng cường dải ranh sạch, có sẵn nước và dụng cụ; tuyệt đối không đốt |
Mỗi điều chỉnh cần dựa vào tình trạng cây và nguồn nước của vườn mình; cán bộ khuyến nông xã có thể giúp quyết định ưu tiên khi nước không đủ cho tất cả.
Năm hạn làm lệch lịch thu hoạch và lịch thuê người
Hạn kéo dài không chỉ là chuyện nước. Cây thiếu nước ra hoa lệch, đậu trái kém, chín không đều, nên lịch thu hoạch năm sau cũng lệch theo: cà phê có thể chín rải rác nhiều đợt thay vì chín rộ, sầu riêng rụng bớt trái non nên số trái cắt ít hơn dự tính, có cây chín sớm, có cây kéo dài. Ai đã hẹn người làm, hẹn thương lái theo lịch năm thường sẽ bị hụt hoặc thừa người.
Cách làm là dời việc hẹn người sang sát ngày hơn và hẹn theo đợt nhỏ. Thay vì thuê một đội đông trong một tuần, chia thành vài lượt hái ngắn, ưu tiên lô chín trước; đổi công với hàng xóm để linh hoạt. Ghi lại ngày cây ra hoa trong năm hạn để tính lại ngày chín, thay vì tính theo lịch quen.
Thứ tự ưu tiên tưới khi nước không đủ cho cả vườn có bài riêng trong danh mục Nước tưới và mùa khô. Ở góc lịch vườn, việc cần nhớ là ghi lại quyết định đã đưa ra, lô nào được ưu tiên, lô nào bị cắt nước, để mùa thu hoạch sau biết vì sao năng suất các lô khác nhau và chỉnh lịch bón, lịch tỉa cho năm tiếp theo.
Mưa trái mùa giữa mùa khô: cái lợi và cái hại
Thỉnh thoảng giữa mùa khô có một vài trận mưa trái mùa. Với cây đang thiếu nước, đó là cứu cánh. Nhưng với cây đang được để khô hạn để phân hoá mầm hoa như cà phê, sầu riêng, một trận mưa lớn bất ngờ có thể làm cây ra hoa sớm, ra hoa lai rai nhiều đợt hoặc ra đọt thay vì ra hoa. Thu hoạch sau đó cũng lệch, kéo dài, khó tập trung nhân công.
Khi có mưa trái mùa, nên quan sát kỹ cây sau mưa vài ngày: cây có nhú mầm hoa không, có ra đọt không. Nếu cây ra hoa sau mưa, có thể cần tưới tiếp để nuôi hoa thay vì để khô như kế hoạch, vì hoa đã ra mà thiếu nước sẽ rụng hết. Cách xử lý cụ thể tuỳ cây và giai đoạn; hỏi cán bộ khuyến nông khi không chắc.
Mưa trái mùa đúng lúc đang phơi cà phê, tiêu là thiệt hại trực tiếp. Luôn để sẵn bạt che ở sân phơi, theo dõi trời chiều, gom hàng kịp thời. Nông sản bị ướt cần phơi lại ngay khi nắng để tránh mốc.
Mùa mưa đến sớm hoặc đến muộn
Mưa đến sớm. Đầu tháng 4 đã có mưa đều: thuận lợi cho tưới, nhưng các việc chuẩn bị như đào hố, sửa đường, chở phân có thể chưa xong. Ưu tiên những việc thoát nước, che phân, rồi tranh thủ các khoảng nắng làm nốt.
Mưa đến rồi ngớt. Mưa vài trận rồi nắng hai ba tuần: đây là tình huống nguy hiểm nhất cho cây mới trồng và cho cây đã được tưới đợt cuối vì tưởng mùa mưa đã tới. Chưa trồng mới vội, giữ lịch tưới dự phòng.
Mưa đến muộn. Tới giữa hoặc cuối tháng 5 vẫn chưa mưa đều: mùa khô kéo dài thêm, nước càng cạn. Áp dụng các điều chỉnh của năm hạn, lùi lịch bón phân chính và trồng mới.
Mưa dứt sớm. Mùa mưa kết thúc sớm hơn thường lệ: cây trồng muộn trong năm chịu thiệt; chuẩn bị tủ gốc và nước cho mùa khô sớm hơn kế hoạch.
Năm mưa nhiều bất thường
Ngược với năm hạn là năm mưa nhiều hơn hẳn thường lệ, có những đợt mưa dầm kéo dài cả tuần. Nguy cơ chính là úng rễ, bệnh nấm bùng phát, sạt lở trên dốc, đường vào vườn hư hỏng, trái sầu riêng, bơ bị nứt, thối trước khi kịp thu.
Điều chỉnh: tăng tần suất đi kiểm thoát nước, khơi rãnh; tỉa tán cho thông thoáng; thu gom trái bệnh, lá bệnh; thu hoạch sớm hơn một chút những trái đã đủ già nếu dự báo còn mưa kéo dài, thay vì để trái chín thối trên cây. Tránh bón phân trước những đợt mưa lớn.
Năm mưa nhiều cũng thường làm chuyện chở hàng và thu hoạch tốn công hơn vì đường xấu. Tính trước chỗ tập kết hàng và phương tiện nhỏ là việc nên làm từ mùa khô.
Sau một năm mưa nhiều, đầu mùa khô nên kiểm tra kỹ những lô đã bị úng: cây nào suy, cây nào chết, đất chỗ nào bị trôi mất lớp mặt. Đó là căn cứ để sửa thoát nước, bổ sung hữu cơ và trồng dặm trong mùa mưa tiếp theo.
Làm vườn chịu được thời tiết thất thường: việc của nhiều năm
Không ai đổi được thời tiết, nhưng có thể làm cho vườn ít phụ thuộc hơn vào nó. Những việc dài hạn được nhắc nhiều trong các chương trình canh tác bền vững ở Tây Nguyên gồm: tăng chất hữu cơ trong đất để giữ nước tốt hơn; giữ lớp che phủ mặt đất quanh năm; trồng cây che bóng, cây chắn gió để giảm bốc hơi; xây ao trữ nước mưa; tưới tiết kiệm bằng nhỏ giọt, tưới gốc; trồng xen nhiều loại cây để không phụ thuộc vào một cây.
Mỗi việc đều tốn công, tốn tiền ban đầu, và hiệu quả chỉ thấy rõ sau vài năm. Nhưng khi gặp năm hạn gắt hoặc năm mưa dầm, khác biệt giữa vườn đã chuẩn bị và vườn chưa chuẩn bị thường rất rõ.
Bắt đầu từ việc nhỏ nhất, như tủ gốc dày hơn và ghi chép mực nước ao mỗi tuần, là cách để từng bước đưa vườn vào thế chủ động.
Hỗ trợ và thông tin khi gặp thiên tai
Khi hạn hán, mưa lớn gây thiệt hại nghiêm trọng, chính quyền địa phương thường tổ chức thống kê thiệt hại. Nông hộ nên giữ ảnh chụp, ghi chép diện tích, cây trồng bị ảnh hưởng và báo cho thôn, xã theo hướng dẫn. Các chính sách hỗ trợ cụ thể, nếu có, do cơ quan nhà nước quy định và thông báo; nên hỏi trực tiếp chính quyền xã, không tin vào lời mời làm hồ sơ hỗ trợ qua người lạ.
Cán bộ khuyến nông xã, các buổi tập huấn về ứng phó hạn, tưới tiết kiệm, phòng chống sạt lở cũng là nguồn thông tin hữu ích. Đi cùng hàng xóm, chia sẻ kinh nghiệm sau mỗi năm thời tiết xấu giúp cả xóm rút ra bài học chung.
Với những thiệt hại lớn về đất như sạt lở lấn vào nhà, vào đường, việc sửa chữa có thể liên quan tới quy định về xây dựng và sử dụng đất. Nên báo chính quyền xã và làm theo hướng dẫn, không tự ý đào đắp quy mô lớn trên vùng vừa sạt.
Ghi chép năm bất thường để rút kinh nghiệm
Năm thời tiết bất thường là năm đáng ghi chép kỹ nhất. Ngày mưa đầu mùa, những đợt nắng xen, mực nước ao mỗi tuần, ngày cây ra hoa, lượng nước đã tưới cho từng lô, những cây chết, những quyết định ưu tiên đã đưa ra và kết quả sau đó. Những dòng ghi này là tài sản cho những năm sau, khi thời tiết lặp lại kiểu tương tự.
Cuối năm, ngồi lại cùng người trong nhà đọc lại sổ: việc gì đã làm đúng, việc gì làm muộn, nếu năm sau gặp lại thì làm khác thế nào. Viết ra vài dòng kết luận ở cuối sổ của năm đó. Sau vài năm như vậy, mỗi nhà vườn có được kinh nghiệm riêng sát với vườn mình hơn mọi lời khuyên chung.
Nếu tham gia nhóm hay hợp tác xã, chia sẻ những ghi chép này trong buổi họp cuối năm giúp cả nhóm thấy được bức tranh rộng hơn: vườn nào ở sườn nào chịu hạn tốt hơn, biện pháp nào hiệu quả, từ đó cùng điều chỉnh cho mùa sau.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết năm nay mùa khô sẽ gắt?
Theo dõi dự báo dài hạn và cảnh báo hạn cho khu vực Tây Nguyên của cơ quan khí tượng, qua đài, ti vi và khuyến nông xã; so mực nước ao, giếng đầu mùa khô với năm trước trong sổ ghi chép. Không có cách nào chắc chắn tuyệt đối, nên chuẩn bị dự phòng.
Mưa trái mùa làm cà phê ra hoa sớm thì làm gì?
Quan sát xem cây đã nhú hoa thật chưa. Nếu hoa đã ra, thường cần tưới tiếp để nuôi hoa, tránh để khô làm hoa rụng. Cách xử lý cụ thể tuỳ giai đoạn và vườn; hỏi cán bộ khuyến nông khi không chắc.
Năm hạn có nên tỉa bớt trái sầu riêng không?
Khi nước không đủ, tỉa bớt trái trên cây quá tải giúp cây đủ sức nuôi số trái còn lại và giữ sức cho năm sau. Số trái để lại tuỳ sức cây và nguồn nước; nên tham khảo nhà vườn có kinh nghiệm và cán bộ kỹ thuật.
Có được bơm nước hồ thủy điện để tưới khi hạn không?
Việc lấy nước từ hồ chứa có thể chịu quy định về khai thác tài nguyên nước và quản lý hồ. Trước khi đặt bơm, hỏi chính quyền xã và đơn vị quản lý hồ, nhất là trong năm hạn khi nước hồ được điều tiết.
Mưa nhiều kéo dài có nên hái sầu riêng sớm không?
Có thể cân nhắc thu những trái đã đủ già nếu dự báo mưa còn kéo dài và trái có nguy cơ nứt, thối. Không cắt trái chưa đủ già vì chất lượng kém và ảnh hưởng uy tín vùng trồng. Luôn tính thời gian cách ly thuốc trước khi cắt.
Ao trữ nước nên đào lúc nào?
Thường đào trong mùa khô khi đất ráo, máy vào được, để kịp hứng nước mùa mưa tới. Cần chọn chỗ, tính cỡ ao, giữ bờ không sạt và hỏi chính quyền xã nếu có quy định liên quan.