Ở vùng đồi Tà Đùng, bơ và mắc ca đều thường ra hoa vào giai đoạn cuối mùa khô, nuôi trái qua đầu mùa mưa; bơ thường cho thu từ khoảng đầu tới giữa mùa mưa tuỳ giống, còn mắc ca thường rụng hạt và được thu vào khoảng cuối mùa mưa. Hai cây cùng cần nước khi ra hoa, đậu trái, cùng sợ úng rễ trong mùa mưa dầm, nhưng cách thu hoạch và việc sau thu khác nhau rõ.
Bơ và mắc ca được trồng ở nhiều vườn quanh hồ thủy điện Đồng Nai 3 thuộc xã Tà Đùng (Lâm Đồng; trước 7/2025 là Đắk Som và Đắk R'Măng, huyện Đắk Glong, Đắk Nông), thường xen với cà phê hoặc làm hàng cây chắn gió. Thời điểm cụ thể thay đổi nhiều theo giống: bơ có giống chín sớm, giống chín muộn; mắc ca cũng có các dòng ra hoa, rụng hạt lệch nhau.
Bài này xếp lịch theo giai đoạn cho từng cây, chỉ ra những tháng cần chú ý, và cách nhận biết lúc thu hoạch. Các mốc tháng là thường lệ ở Tây Nguyên, không phải ngày cố định.
So sánh lịch năm của bơ và mắc ca
Mốc thời gian thường gặp ở vùng đồi Tây Nguyên, thay đổi theo giống và năm:
| Giai đoạn | Bơ | Mắc ca |
|---|---|---|
| Ra hoa | Khoảng giữa tới cuối mùa khô | Khoảng giữa tới cuối mùa khô |
| Đậu trái, trái non | Cuối mùa khô, đầu mùa mưa | Cuối mùa khô, đầu mùa mưa |
| Thu hoạch | Từ đầu tới giữa mùa mưa, giống muộn kéo dài hơn | Khoảng cuối mùa mưa, hạt rụng dần |
| Cách thu | Hái trái đủ già trên cây | Nhặt hạt rụng dưới gốc, có thể rung cây |
| Sau thu | Tỉa cành, bón phục hồi | Sơ chế tách vỏ xanh, phơi sấy; tỉa cành, bón |
Do lịch gần nhau, vườn có cả bơ và mắc ca thường có việc thu hoạch rải từ đầu tới cuối mùa mưa. Ghi lại mốc thực tế mỗi năm của từng giống trong vườn là cách lập lịch chính xác nhất.
Một điểm khác đáng nhớ: bơ cho thu hoạch bằng cách hái trên cây nên cần thang, sào và người khéo tay; mắc ca chủ yếu là nhặt dưới gốc nên cần dọn sạch mặt đất dưới tán và nhặt đều đặn. Nhân công và dụng cụ cho hai việc vì thế khác nhau, nên tính riêng khi xếp lịch.
Mùa khô: ra hoa và giữ nước cho hoa
Bơ ra hoa thành chùm lớn ở đầu cành, có những năm phủ vàng cả tán. Hoa bơ có cơ chế nở đặc biệt: mỗi hoa mở hai lần, một lần ở trạng thái nhuỵ cái, một lần ở trạng thái nhị đực, và các giống bơ được chia thành hai nhóm theo thời điểm mở trong ngày. Vì vậy, trồng xen vài giống thuộc hai nhóm khác nhau thường giúp thụ phấn tốt hơn; điều này được nói tới nhiều trong tài liệu kỹ thuật trồng bơ.
Mắc ca ra hoa thành chùm dài thõng xuống, màu trắng kem, mùi thơm nhẹ; ong và côn trùng là tác nhân thụ phấn quan trọng. Nhiều dòng mắc ca cũng cho kết quả tốt hơn khi trồng xen vài dòng.
Giai đoạn ra hoa của cả hai cây rơi vào những tháng khô hạn nhất. Thiếu nước lúc này hoa rụng nhiều, đậu trái kém. Vườn cần tính nguồn nước cho đủ, tưới vào bồn gốc, giữ tủ gốc dày. Tránh phun thuốc phổ rộng khi hoa đang nở rộ để giữ ong và côn trùng thụ phấn.
Đầu mùa mưa: trái non, rụng sinh lý và bón phân
Sau đậu, cả bơ và mắc ca đều có hiện tượng rụng trái non tự nhiên khá nhiều; đây là cách cây tự điều chỉnh lượng trái theo sức nuôi. Rụng quá nhiều thường do thiếu nước, thay đổi độ ẩm đột ngột khi mưa đầu mùa đổ xuống sau thời gian khô, cây thiếu dinh dưỡng, hoặc sâu bệnh.
Đợt bón phân đầu mùa mưa khi đất đã ẩm giúp nuôi trái non và đợt đọt mới. Bón vào rãnh hoặc vùng mép tán rồi lấp, kết hợp phân hữu cơ hoai. Lượng và loại phân nên theo khuyến cáo kỹ thuật và phân tích đất.
Đây cũng là lúc trồng mới, trồng dặm bơ và mắc ca, khi mưa đã đều. Cây con của cả hai loài đều cần che nắng nhẹ những tuần đầu nếu gặp nắng xen giữa mùa mưa.
Gió giật trong những trận giông đầu mùa ở vùng đồi có thể làm gãy cành bơ đang mang trái, vì gỗ bơ khá giòn. Những cành mang nhiều trái vươn dài nên được chống đỡ hoặc tỉa bớt trái từ sớm. Mắc ca non mới trồng cũng cần cọc buộc để không bị gió quật nghiêng gốc.
Thu hoạch bơ: nhận biết trái đủ già
Trái bơ không chín mềm trên cây. Bơ là loại trái chín sau khi hái: trái đủ già hái xuống mới mềm dần. Vì vậy câu hỏi là trái đã đủ già chưa, không phải đã chín chưa.
Dấu hiệu thường dùng. Vỏ chuyển từ bóng sang hơi sần hoặc đổi màu tuỳ giống, cuống trái chuyển màu, hạt bên trong có lớp vỏ lụa nâu khi bổ thử một trái. Nhà vườn thường hái thử vài trái, để vài ngày xem có chín đều không.
Hái non thì sao. Trái hái non chín không đều, bị nhăn, dở, ảnh hưởng uy tín khi bán. Đừng chạy theo giá đầu mùa mà hái quá sớm.
Cách hái. Dùng kéo cắt cuống, giữ lại một đoạn cuống ngắn, tránh để trái rơi xuống đất bị dập. Cây cao dùng sào có túi hứng. Trái đặt nhẹ vào sọt có lót.
Hái nhiều đợt. Trái trên cây đủ già không cùng lúc; hái theo đợt, chọn trái đủ già, có thể giúp giữ chất lượng đều.
Thu hoạch mắc ca: nhặt hạt rụng và sơ chế ngay
Mắc ca chín khi lớp vỏ xanh ngoài nứt ra và hạt rụng xuống gốc. Thu hoạch chủ yếu là nhặt hạt rụng dưới tán, có vườn rung cây để hạt chín rơi xuống. Vì hạt rụng rải rác trong nhiều tuần, cần nhặt đều đặn, không để hạt nằm lâu trên đất ẩm mùa mưa vì dễ mốc, nảy mầm hoặc bị chuột, sóc ăn.
Trước mùa rụng hạt, dọn sạch cỏ, lá dưới tán để dễ nhặt. Lớp vỏ xanh nên được tách sớm sau khi nhặt, rồi hạt còn vỏ cứng được phơi hoặc sấy để giảm độ ẩm trước khi bảo quản. Cuối mùa mưa ở Tà Đùng trời còn mưa nhiều, phơi nắng không chủ động, nên nhiều hộ cần chỗ phơi có mái hoặc máy sấy nhỏ.
Hạt mắc ca chưa sấy đủ khô dễ bị mốc trong bao. Nên tìm hiểu yêu cầu độ ẩm của người thu mua và cách sơ chế phù hợp từ cán bộ khuyến nông hoặc đơn vị thu mua.
Mùa mưa dầm: úng rễ và bệnh nấm
Bơ đặc biệt nhạy cảm với úng rễ; nấm gây thối rễ trên bơ là vấn đề được nhắc tới nhiều ở các vùng trồng bơ. Cây bị bệnh thường vàng lá, rụng lá, cành khô dần từ ngọn. Mắc ca cũng không chịu được đất đọng nước lâu. Trên đất đỏ bazan dốc, nước thường thoát tốt, nhưng những chỗ trũng, chân dốc, chỗ đất bị nện chặt vẫn có thể đọng nước.
Phòng là chính: chọn chỗ thoát nước tốt khi trồng, làm bồn gốc hơi cao, khơi rãnh thoát nước trước mùa mưa, giữ lớp tủ gốc nhưng không sát cổ rễ. Bón phân hữu cơ hoai kết hợp vi sinh vật đối kháng theo khuyến cáo giúp đất khoẻ hơn.
Khi thấy cây có biểu hiện suy, nên mời cán bộ bảo vệ thực vật xem trước khi tự xử lý. Mùa mưa cũng là lúc nấm hại trái, hại lá phát triển; tán cây thông thoáng giúp giảm bệnh.
Sau thu hoạch: tỉa cành, nuôi lại cây
Sau thu, cả bơ và mắc ca cần được tỉa cành: bỏ cành khô, cành sâu bệnh, cành mọc chen trong tán, cành quá thấp. Với bơ, nhiều nhà vườn khống chế chiều cao cây để dễ chăm và dễ hái, vì cây bơ để tự nhiên có thể rất cao. Với mắc ca, tỉa tạo tán thông thoáng và dọn sạch dưới gốc giúp mùa sau nhặt hạt dễ hơn.
Bón phân phục hồi sau thu, kết hợp hữu cơ, giúp cây ra đọt khoẻ, tích luỹ dinh dưỡng trước mùa khô và mùa hoa tiếp theo. Cành tỉa băm làm tủ gốc hoặc ủ phân. Với những vườn xen, việc tỉa bơ, mắc ca cũng là dịp điều chỉnh ánh sáng cho cà phê, tiêu bên dưới.
Giai đoạn sau thu của mắc ca thường rơi vào cuối mùa mưa, sát mùa khô; nên làm xong tỉa cành và bón phục hồi trước khi đất khô hẳn, để phân kịp tan và cây kịp ra đọt. Bơ thu sớm hơn thì có nhiều thời gian hơn, nhưng cũng không nên để quá lâu.
Bơ, mắc ca xen cà phê: lịch chung của vườn
Ở nhiều vườn Tà Đùng, bơ và mắc ca được trồng xen trong vườn cà phê, vừa cho thu nhập thêm vừa làm cây che bóng, chắn gió. Lịch của ba cây có nhiều chỗ khớp: cà phê thu hoạch vào khoảng cuối năm, bơ thu vào đầu và giữa mùa mưa, mắc ca thu vào cuối mùa mưa, nên công thu hoạch rải ra gần cả năm.
Chỗ cần chú ý là mùa khô: cà phê thường cần tưới đợt đầu để ra hoa, bơ và mắc ca cũng ra hoa gần cùng thời gian và cần nước. Nếu nguồn nước hạn chế, phải tính ưu tiên tưới cho cây nào ở thời điểm nào, tránh tưới tràn lan rồi hết nước giữa chừng.
Tán bơ, mắc ca lớn dần sẽ che bớt nắng cho cà phê bên dưới. Che vừa phải có lợi cho cà phê trong mùa khô nắng gắt, nhưng che quá dày làm cà phê ít hoa, nhiều sâu bệnh. Tỉa tán bơ, mắc ca sau thu hoạch là dịp điều chỉnh độ che.
Ghi sổ riêng cho từng giống
Vì bơ và mắc ca có nhiều giống, dòng khác nhau, lịch ra hoa và thu hoạch có thể lệch nhau cả tháng ngay trong một vườn. Nên đánh dấu cây theo giống, ghi trong sổ ngày bắt đầu ra hoa, ngày hoa rộ, ngày hái đợt đầu và đợt cuối của từng giống. Sau vài năm, nhà vườn biết rõ giống nào chín sớm, giống nào chín muộn, giống nào hợp với sườn đồi nhà mình.
Thông tin này còn giúp khi bán hàng: biết trước giống nào sẽ có trái vào tuần nào để hẹn người mua, sắp xếp người hái và chỗ tập kết. Khi trồng mới hoặc ghép cải tạo, những ghi chép này là căn cứ để chọn giống cho phù hợp, thay vì chỉ nghe theo lời giới thiệu.
Cách đánh dấu đơn giản là buộc một mảnh dây màu khác nhau lên cành thấp của mỗi giống, và vẽ lại trên sơ đồ vườn trong sổ. Dây phai thì thay, sơ đồ thì giữ lâu.
Câu hỏi thường gặp
Bơ ở Tà Đùng thu hoạch vào tháng mấy?
Thường từ khoảng đầu tới giữa mùa mưa, tuỳ giống; giống chín muộn có thể kéo dài hơn. Mốc cụ thể mỗi vườn khác nhau theo giống, tuổi cây và thời điểm ra hoa năm đó.
Làm sao biết trái bơ đã hái được?
Trái bơ đủ già thường có vỏ đổi độ bóng hoặc màu tuỳ giống, cuống chuyển màu, hạt có lớp vỏ lụa nâu khi bổ thử. Hái thử vài trái, để vài ngày xem có chín mềm đều không là cách kiểm tra đơn giản.
Mắc ca rụng hạt vào lúc nào?
Thường vào khoảng cuối mùa mưa, hạt rụng dần trong nhiều tuần chứ không rụng một lần. Cần dọn sạch dưới tán trước mùa rụng, nhặt đều đặn, tách vỏ xanh sớm và phơi sấy để tránh mốc. Mốc cụ thể tuỳ dòng mắc ca và năm thời tiết.
Có cần trồng nhiều giống bơ để đậu trái tốt không?
Hoa bơ có cơ chế nở chia thành hai nhóm giống, nên trồng xen giống thuộc hai nhóm thường giúp thụ phấn chéo tốt hơn. Nên hỏi vườn ươm uy tín hoặc cán bộ khuyến nông để chọn giống phối hợp hợp với vùng.
Bơ vàng lá, rụng lá trong mùa mưa là sao?
Có thể do úng rễ, bệnh thối rễ, thiếu dinh dưỡng hoặc nguyên nhân khác. Kiểm tra thoát nước quanh gốc trước, rồi mời cán bộ bảo vệ thực vật xem để xác định nguyên nhân, không tự ý dùng thuốc.
Hạt mắc ca nhặt về chưa kịp phơi thì để thế nào?
Tách vỏ xanh càng sớm càng tốt, rải mỏng nơi thoáng, có mái che, không đổ đống dày trong bao kín. Hạt ẩm dồn đống dễ nóng, mốc. Phơi hoặc sấy ngay khi có điều kiện.