Ở vùng đồi Tà Đùng, sầu riêng thường phân hoá mầm hoa và ra hoa trong mùa khô, nuôi trái qua cuối mùa khô và đầu mùa mưa, rồi cho thu hoạch vào khoảng giữa mùa mưa; sau thu là giai đoạn tỉa cành, bón phân nuôi lại cây chuẩn bị cho mùa hoa năm sau. Mỗi giai đoạn có việc chính riêng: giữ khô hạn vừa đủ để cây ra hoa, tưới đều khi trái non, tỉa trái, chống rụng, theo dõi độ chín, và phục hồi cây.
Sầu riêng được trồng nhiều ở các vườn đồi quanh hồ thủy điện Đồng Nai 3, thuộc xã Tà Đùng (Lâm Đồng; trước 7/2025 là Đắk Som và Đắk R'Măng, huyện Đắk Glong, Đắk Nông), thường xen với cà phê, tiêu. Thời điểm cụ thể mỗi vườn khác nhau tuỳ giống, tuổi cây, sườn đồi và năm thời tiết; các mốc tháng trong bài là thường lệ của vùng Tây Nguyên.
Bài này đi theo vòng một năm của cây sầu riêng đang cho trái, từ sau thu hoạch năm trước tới thu hoạch năm sau, nêu việc chính và điều cần tránh ở từng giai đoạn. Không nêu liều phân, tên thuốc; những việc đó cần cán bộ kỹ thuật xem tận vườn.
Vòng một năm của cây sầu riêng đang cho trái
Các giai đoạn và mốc thời gian thường gặp ở vùng đồi Tây Nguyên:
| Giai đoạn | Thời gian thường gặp | Việc chính |
|---|---|---|
| Nuôi lại cây sau thu | Cuối mùa mưa, đầu mùa khô | Tỉa cành, vệ sinh vườn, bón phân phục hồi, cho cây ra các đợt đọt |
| Chuẩn bị ra hoa | Đầu và giữa mùa khô | Để đọt già, hạn chế tưới vừa phải theo kỹ thuật, theo dõi mầm hoa |
| Ra hoa, đậu trái | Giữa mùa khô | Tưới lại đều, giữ ẩm; tỉa bớt chùm hoa dày; theo dõi côn trùng thụ phấn |
| Nuôi trái non | Cuối mùa khô, đầu mùa mưa | Tưới đều, tỉa trái, hạn chế đọt non tranh dinh dưỡng |
| Trái lớn, chín | Giữa mùa mưa | Treo, cột trái; phòng nấm thân, thối trái; theo dõi độ chín |
| Thu hoạch | Khoảng giữa mùa mưa | Cắt đúng độ chín, đúng thời gian cách ly; giữ trái sạch |
Từ khi hoa nở tới khi trái chín thường mất khoảng ba tới bốn tháng, tuỳ giống. Ghi ngày hoa nở rộ của từng cây hay từng lô vào sổ là cách chắc nhất để tính ngày cắt.
Sau thu hoạch: giai đoạn quyết định mùa sau
Nhiều nhà vườn coi thu hoạch là hết mùa, nhưng với sầu riêng, giai đoạn ngay sau thu mới quyết định cây có sức ra hoa năm sau hay không. Cây vừa nuôi một mùa trái đã kiệt sức; nếu không được bón và chăm lại, cây ra đọt yếu, lá ít, năm sau hoa ít hoặc đậu trái kém.
Việc đầu tiên là tỉa cành: cắt bỏ cành khô, cành sâu bệnh, cành mọc vào trong tán, cành quá thấp sát đất, để tán thông thoáng, giảm nấm bệnh trong những tháng mưa còn lại. Cành tỉa nên băm làm tủ gốc hoặc ủ, cành bệnh nặng gom riêng. Vệ sinh vườn, thu gom trái hỏng, trái rụng.
Sau đó là bón phân phục hồi theo khuyến cáo kỹ thuật, kết hợp phân hữu cơ, để cây ra những đợt đọt mới khoẻ. Đợt đọt này cần già đúng lúc trước khi vào giai đoạn chuẩn bị ra hoa. Việc điều khiển số đợt đọt và thời điểm đọt già là kỹ thuật riêng của từng vườn; nên tham khảo cán bộ khuyến nông hoặc nhà vườn có kinh nghiệm trong vùng.
Mùa khô: chuẩn bị ra hoa và ra hoa
Sầu riêng cần một giai đoạn khô hạn vừa phải để chuyển từ ra đọt sang phân hoá mầm hoa. Ở Tà Đùng, mùa khô tự nhiên tạo điều kiện này. Nhà vườn thường giảm tưới trong giai đoạn đọt đã già, theo dõi mầm hoa nhú ra trên cành. Một số vườn dùng thêm biện pháp kỹ thuật để cây ra hoa tập trung hơn; những biện pháp này cần làm đúng hướng dẫn kỹ thuật, không tự ý dùng hoá chất khi chưa hiểu rõ, vì làm sai có thể hại cây lâu dài.
Khi mầm hoa đã nhú đều, nhà vườn tưới lại từ từ để nuôi hoa. Hoa sầu riêng mọc thành chùm trên cành lớn, nở về chiều tối và đêm; dơi và một số côn trùng là những loài thụ phấn quan trọng. Chùm hoa quá dày có thể tỉa bớt để cây tập trung nuôi những chùm tốt, theo kinh nghiệm hoặc hướng dẫn kỹ thuật.
Những tuần ra hoa trùng với giai đoạn nắng gắt nhất cuối mùa khô. Nước tưới là yếu tố quyết định: thiếu nước lúc này hoa rụng nhiều, đậu trái kém. Vì vậy vườn sầu riêng cần tính trước nguồn nước, như ao trữ, giếng, cho đủ những tuần cuối mùa khô.
Nuôi trái non: tỉa trái, chống rụng, quản lý đọt
Tưới đều, không để khô rồi tưới dồn. Trái non nhạy cảm với thay đổi độ ẩm đột ngột. Đất khô kiệt rồi tưới nhiều một lần, hoặc khô hạn rồi gặp mưa to đầu mùa, đều dễ gây rụng trái hàng loạt.
Tỉa trái. Sau đậu, trái thường nhiều hơn khả năng nuôi của cây. Tỉa bỏ trái méo, trái nhỏ, trái mọc chen chúc, để lại số trái vừa sức cây. Tỉa sớm giúp những trái còn lại lớn đều, ít méo.
Hạn chế đọt non tranh dinh dưỡng. Cây ra một đợt đọt non lớn khi đang nuôi trái non có thể làm rụng trái do tranh dinh dưỡng. Nhà vườn thường quản lý đọt bằng chế độ phân, nước và kỹ thuật theo hướng dẫn.
Cột, treo trái khi trái lớn dần. Gió giật đầu mùa mưa ở vùng đồi có thể làm trái va đập, gãy cuống. Cột trái vào cành bằng dây mềm khi trái đã đủ lớn giúp giữ trái tới ngày cắt.
Theo dõi sâu bệnh trên trái. Một số côn trùng đục trái và nấm bệnh gây hại trái trong mùa mưa. Thăm vườn thường xuyên, thu gom trái bệnh, xử lý theo hướng dẫn của cán bộ bảo vệ thực vật.
Giữa mùa mưa: trái lớn, chín và thu hoạch
Giai đoạn trái lớn trùng với những tháng mưa nhiều. Nấm gây bệnh trên thân, cành, trái phát triển mạnh khi ẩm độ cao kéo dài; vườn thoát nước kém, tán rậm rạp là nơi bệnh dễ bùng. Giữ tán thông thoáng, thoát nước tốt, vệ sinh vườn, thăm vườn sau mỗi đợt mưa dài là việc chính. Khi phát hiện vết bệnh trên thân, nên hỏi cán bộ bảo vệ thực vật để xử lý kịp thời.
Thu hoạch đúng độ chín là yếu tố quan trọng nhất cho chất lượng trái. Nhà vườn dựa vào số ngày kể từ hoa nở rộ, kết hợp các dấu hiệu như màu và độ cứng của gai, tiếng gõ, cuống trái. Mỗi giống có số ngày và dấu hiệu riêng; nên học từ người có kinh nghiệm và ghi lại kinh nghiệm của chính vườn mình qua các năm.
Cắt trái non để bán sớm làm hỏng chất lượng, ảnh hưởng uy tín của cả vùng, nhất là vùng trồng có mã số phục vụ xuất khẩu. Thời gian cách ly của thuốc đã phun cũng phải được tính trước ngày cắt. Trái cắt xong đặt lên bạt, sọt sạch, không đặt trực tiếp xuống đất lầy.
Sầu riêng xen cà phê, tiêu: lịch chồng lên nhau ra sao
Phần lớn vườn sầu riêng ở Tà Đùng trồng xen với cà phê hoặc tiêu. Điều này tạo ra những điểm chồng lịch cần tính trước. Cà phê thường cần tưới đợt đầu để ra hoa trong mùa khô, có thể trùng hoặc gần với giai đoạn sầu riêng đang cần hạn chế nước để phân hoá mầm hoa. Nhiều nhà vườn phải điều chỉnh cách tưới theo từng gốc, tưới vào bồn cà phê nhưng tránh làm ướt quá vùng rễ sầu riêng.
Mùa thu hái cà phê, tiêu là mùa khô, còn mùa cắt sầu riêng là mùa mưa, nên nhân công thu hoạch ít chồng. Nhưng giai đoạn tỉa cành, bón phân phục hồi sầu riêng sau thu lại trùng với đầu mùa thu hái cà phê; nhà vườn cần xếp người cho cả hai việc.
Việc phun thuốc trên sầu riêng cũng ảnh hưởng tới cà phê, tiêu bên dưới và ngược lại. Ghi chép lần phun theo từng cây trồng và tính thời gian cách ly cho cây sắp thu hoạch là điều bắt buộc với vườn xen.
Nước tưới cho sầu riêng trong mùa khô: tính trước cho đủ
Ở Tà Đùng, giai đoạn sầu riêng ra hoa và nuôi trái non rơi đúng vào những tháng cuối mùa khô, khi nước ao, giếng xuống thấp nhất trong năm. Một vườn sầu riêng trưởng thành cần lượng nước đáng kể trong giai đoạn này; thiếu nước giữa chừng thường gây rụng hoa, rụng trái non hàng loạt, coi như mất mùa.
Vì vậy, ngay từ đầu mùa khô nên ước lượng nguồn nước: ao trữ còn bao nhiêu, giếng bơm được bao lâu mỗi ngày trước khi cạn, có phải chia nước với cà phê, tiêu không. Nếu thấy không đủ, có thể ưu tiên tưới cho những cây đang mang trái tốt, giảm số trái để nuôi, tủ gốc dày để giữ ẩm, và tính chuyện đào thêm ao trữ cho những năm sau.
Tưới vào buổi sáng sớm hoặc chiều mát giúp giảm bốc hơi. Tưới nhỏ giọt hoặc tưới gốc theo bồn tiết kiệm nước hơn tưới phun rộng. Ghi lại lịch tưới và mực nước ao mỗi tuần vào sổ để năm sau tính sát hơn.
Nếu có mưa trái mùa giữa mùa khô, đừng vội ngừng tưới hẳn: một trận mưa nhỏ chỉ làm ướt lớp đất mặt, vùng rễ bên dưới có thể vẫn khô. Bới thử đất ở mép tán sau mưa để biết đất ẩm tới đâu rồi mới quyết định.
Nhân công và vận chuyển mùa cắt sầu riêng
Mùa cắt sầu riêng ở Tà Đùng rơi vào giữa mùa mưa, khi đường đất vào vườn trơn lầy. Trái nặng, phải cắt bằng dao chuyên dụng, hạ bằng dây, đỡ không cho rơi; công việc cần người có kinh nghiệm. Nhiều vườn bán trái trên cây cho thương lái, đội cắt của thương lái vào làm; khi đó chủ vườn vẫn cần có mặt để đối chiếu số trái, độ chín và thời gian cách ly.
Nếu tự cắt và tự bán, nên hẹn trước người cắt, tính trước phương tiện chở trái từ vườn ra chỗ tập kết. Trái chất lên xe phải có lót, không chất quá cao. Những ngày mưa lớn, đường xấu, nên hoãn cắt nếu trái chưa quá chín, thay vì cố chở và làm dập trái.
Sầu riêng là trái nặng có gai, rơi từ trên cao có thể gây chấn thương nghiêm trọng. Mùa trái già, khi đi dưới tán, nhất là sau những đêm gió lớn, nên đội mũ cứng và không để trẻ nhỏ chơi dưới gốc. Người cắt trái cần dây an toàn khi leo cao và không leo khi cành ướt trơn.
Câu hỏi thường gặp
Sầu riêng ở Tà Đùng thu hoạch vào tháng mấy?
Thường vào khoảng giữa mùa mưa, nhưng mốc cụ thể phụ thuộc giống, tuổi cây, thời điểm ra hoa năm đó và vị trí vườn. Cách chắc nhất là ghi ngày hoa nở rộ và tính số ngày theo giống, kết hợp dấu hiệu trái chín.
Sầu riêng không ra hoa là do đâu?
Có thể do cây còn non, cây kiệt sức sau năm sai trái không được nuôi lại, đọt chưa già đúng lúc, mùa khô năm đó không đủ khô hoặc có mưa trái mùa, hoặc do sâu bệnh. Nên nhờ cán bộ khuyến nông xem vườn để tìm nguyên nhân cụ thể.
Có nên tưới sầu riêng trong lúc đang ra hoa không?
Khi mầm hoa đã nhú đều thì cần tưới lại từ từ để nuôi hoa; thiếu nước giai đoạn này hoa rụng nhiều. Điều cần tránh là tưới quá sớm khi cây chưa phân hoá mầm hoa, làm cây ra đọt thay vì ra hoa. Thời điểm cụ thể nên theo kỹ thuật cho giống mình trồng.
Trái sầu riêng non rụng nhiều đầu mùa mưa là sao?
Thường do thay đổi độ ẩm đột ngột, cây ra đọt tranh dinh dưỡng, quá nhiều trái so với sức cây, hoặc sâu bệnh. Tưới đều, tỉa trái sớm, quản lý đọt và thoát nước tốt giúp giảm rụng.
Sau thu hoạch bao lâu thì tỉa cành?
Thường tỉa ngay sau khi thu xong, khi trời còn đủ ẩm để cây ra đọt phục hồi. Tỉa quá muộn sát mùa khô làm cây không kịp ra đủ đợt đọt khoẻ trước giai đoạn chuẩn bị ra hoa.
Sầu riêng trồng mấy năm thì cho trái ổn định?
Phụ thuộc giống, cây ghép hay cây hạt, điều kiện đất và cách chăm. Thường cây ghép bắt đầu cho trái sau vài năm, nhưng nhiều nhà vườn để cây đủ khoẻ mới cho mang trái nhiều. Không nên ép cây non mang trái sớm vì dễ kiệt.