Ở Tà Đùng, một năm của nông trại cây lâu năm chia theo hai mùa: mùa mưa thường từ khoảng tháng 5 tới tháng 10 hoặc đầu tháng 11, mùa khô thường từ khoảng tháng 11 hoặc 12 tới tháng 4. Mùa khô là mùa thu hoạch cà phê, tiêu, mùa tưới nước, ủ phân và chuẩn bị hố trồng; đầu mùa mưa là lúc trồng mới, bón phân chính, gieo cây che phủ; giữa và cuối mùa mưa là mùa sầu riêng, bơ, mắc ca, mùa giữ đất và phòng úng.
Xã Tà Đùng (Lâm Đồng, trước 7/2025 gồm các xã Đắk Som và Đắk R'Măng của huyện Đắk Glong, Đắk Nông) nằm trên vùng đồi đất đỏ bazan quanh hồ thủy điện Đồng Nai 3, mang khí hậu Tây Nguyên hai mùa rõ rệt. Nhưng các mốc trên chỉ là thường lệ: có năm mưa tới sớm từ tháng 4, có năm tới muộn sang giữa tháng 5; sườn đồi đón gió và thung lũng khuất gió cũng lệch nhau.
Bài này xếp việc vườn theo từng giai đoạn trong năm, cho một nông trại trồng xen phổ biến ở vùng hồ: cà phê, hồ tiêu, sầu riêng, bơ, mắc ca, cùng ít cây ngắn ngày. Lịch chi tiết từng cây có ở các bài riêng trong danh mục.
Khí hậu hai mùa ở vùng hồ Tà Đùng: điều gì quyết định lịch vườn
Theo đặc điểm chung của khí hậu Tây Nguyên, phần lớn lượng mưa cả năm rơi vào mùa mưa; mùa khô có những tháng gần như không mưa, nắng nhiều, độ ẩm không khí thấp và gió mạnh hơn. Đất đỏ bazan giữ nước khá tốt nhờ cấu trúc tơi xốp, nhưng trên dốc thì nước mưa chảy đi nhanh, mùa khô đất mặt khô kiệt.
Vì vậy hai yếu tố quyết định lịch vườn ở đây là nước và đất. Mùa khô thiếu nước, cây cần tưới; nhiều cây như cà phê, sầu riêng, bơ, mắc ca lại dùng chính giai đoạn khô hạn này để phân hoá mầm hoa, rồi ra hoa khi có nước tưới hoặc mưa đầu mùa. Mùa mưa dư nước, đất dốc dễ xói, rễ dễ úng, nấm bệnh phát triển; nhưng cũng là mùa cây ra đọt, nuôi trái mạnh nhất.
Sáng sớm ở vùng hồ, nhất là cuối mùa mưa và đầu mùa khô, sương mù thường phủ dày trên mặt nước và các thung lũng, tan dần khi nắng lên. Độ ẩm buổi sáng này có lợi cho cây con mới trồng nhưng cũng là điều kiện để nấm lá phát triển. Người làm vườn lâu năm ở đây học cách đọc những dấu hiệu đó hơn là chỉ nhìn tờ lịch.
Bảng việc theo giai đoạn trong năm
Các mốc dưới đây là thường lệ ở vùng đồi Tà Đùng, thay đổi theo năm và theo vườn:
| Giai đoạn (thường) | Việc chính trong vườn |
|---|---|
| Tháng 11 – 12 (chuyển mùa) | Thu hoạch cà phê; tỉa cành sầu riêng, bơ sau thu; cắt thấp lớp che phủ; tủ gốc dày trước nắng |
| Tháng 12 – 2 (đầu, giữa mùa khô) | Bắt đầu tưới; theo dõi cây phân hoá mầm hoa; tưới cho cà phê ra hoa; ủ vỏ cà phê; tiêu chín, bắt đầu thu hái |
| Tháng 2 – 4 (cuối mùa khô) | Thu hoạch tiêu; sầu riêng, bơ, mắc ca ra hoa, đậu trái non; tưới giữ trái; đào hố trồng mới; sửa bậc, rãnh, đường |
| Tháng 4 – 6 (đầu mùa mưa) | Bón phân hữu cơ và phân chính; trồng mới, trồng dặm; gieo cây che phủ; tiêu ra hoa theo mưa; cắt bỏ cành tược |
| Tháng 6 – 8 (giữa mùa mưa) | Nuôi trái sầu riêng, bơ; phát cỏ giữa hàng; theo dõi nấm bệnh, rệp; bón thúc theo khuyến cáo; thu hoạch bơ sớm |
| Tháng 8 – 10 (cao điểm mưa) | Thu hoạch sầu riêng, bơ, mắc ca; thoát nước, phòng úng, phòng sạt; kiểm tra đường vào vườn |
Bảng là khung để nhìn cả năm. Mỗi vườn nên điều chỉnh theo sổ ghi chép của chính mình: năm nào mưa đầu mùa tới ngày nào, cây ra hoa lúc nào, chín lúc nào.
Mùa khô: thu hoạch, tưới và chuẩn bị
Mùa khô ở Tà Đùng là mùa bận nhất về thu hoạch. Cà phê vối thường chín rộ vào khoảng cuối năm, tiêu thường chín vào khoảng đầu năm sau, nên trong vài tháng liền, nhà nào trồng xen cũng có việc hái, phơi, sơ chế. Sân phơi, bạt, máy xát kín việc; đường đất khô ráo nên chở hàng ra quốc lộ thuận hơn mùa mưa.
Cùng lúc đó là tưới nước. Lịch tưới mỗi vườn khác nhau theo nguồn nước, cây trồng và giai đoạn. Cà phê thường được tưới đợt đầu để kích thích ra hoa đồng loạt sau thời gian khô hạn; sầu riêng, bơ cần nước khi ra hoa, nuôi trái non. Nước ao, giếng xuống dần theo tháng, nên phải tính trước lượng nước có cho cả mùa.
Mùa khô cũng là lúc làm những việc mà mùa mưa không làm được: ủ phân từ vỏ cà phê, đào hố trồng mới cho đất phơi ải, sửa bậc thang và rãnh thoát nước, làm lại đường vào vườn, mua sắm vật tư. Việc làm trong mùa khô quyết định mùa mưa sau có suôn sẻ hay không.
Đầu mùa mưa: cửa sổ ngắn của nhiều việc quan trọng
Khi những trận mưa đầu mùa đã đều, đất ẩm sâu, nông trại bước vào khoảng vài tuần bận rộn: bón phân chính, trồng mới, trồng dặm cây chết, gieo cây che phủ. Cả ba việc đều cần đất ẩm và cần làm trước khi mưa dầm làm đường lầy, đất nhão. Đây là cửa sổ ngắn; lỡ cửa sổ này thì cây trồng mới bén rễ kém, phân bón trôi nhiều.
Đầu mùa mưa cũng là lúc hồ tiêu ra hoa theo mưa, nên việc chăm tiêu được ưu tiên; cành tược, chồi vượt mọc mạnh cần tỉa. Với sầu riêng, bơ đang nuôi trái non, những trận mưa lớn đầu mùa có thể gây rụng trái sinh lý; giữ ẩm đều và không bón quá nhiều đạm một lúc giúp hạn chế phần nào.
Nhân công lúc này thường khan hơn vì nhà nào cũng cần người, nên nhiều hộ tính trước từ cuối mùa khô: hẹn trước người làm, chuẩn bị sẵn cây giống, phân bón, cọc, dây. Những việc như đào hố, chở phân ra bãi nên xong trước khi mưa.
Giữa và cuối mùa mưa: nuôi trái, thu hoạch và giữ đất
Giữa mùa mưa là giai đoạn sầu riêng, bơ, mắc ca lớn trái, chín dần. Ở các vùng Tây Nguyên, sầu riêng thường cho thu hoạch vào khoảng giữa mùa mưa, bơ tuỳ giống có thể từ đầu tới giữa mùa mưa, mắc ca thường rụng hạt vào khoảng cuối mùa mưa; nhưng mốc cụ thể ở mỗi vườn phụ thuộc giống, tuổi cây và thời điểm ra hoa năm đó. Việc chính là theo dõi độ chín, thu hoạch đúng lúc, giữ chất lượng trái.
Cùng lúc là những tháng mưa dầm, nhiều nấm bệnh. Đi vườn sau mỗi trận mưa lớn để thấy chỗ đọng nước, chỗ xói, chỗ bậc sụt; khơi rãnh thoát nước, đắp lại bờ bồn. Với tiêu và sầu riêng, úng rễ trong vài ngày đã có thể gây hại nặng.
Đường đất vào vườn mùa này trơn và lầy, xe chở trái khó đi. Nhiều hộ ở Tà Đùng chuẩn bị trước bằng cách rải đá, làm rãnh thoát nước hai bên đường trong mùa khô, hoặc tính chỗ tập kết hàng gần đường lớn. Đây là phần lịch hay bị quên nhưng tốn kém nhất khi xảy ra sự cố.
Những việc quanh năm không theo mùa
Bên cạnh việc theo mùa, có những việc nên làm đều đặn suốt năm:
- Thăm vườn mỗi tuần, ghi chép sâu bệnh, thời tiết, việc đã làm vào sổ.
- Giữ lớp tủ gốc và lớp cỏ che phủ giữa hàng; bổ sung tủ khi lớp cũ mục.
- Kiểm tra kho thuốc, kho phân; giữ chỗ pha thuốc, vỏ chai đúng nơi.
- Chăm vật nuôi nếu có: chuồng trại, phân chuồng đưa vào đống ủ.
- Theo dõi giá vật tư, thông tin thời tiết, lịch tập huấn của khuyến nông xã.
- Ghi chi phí, thu nhập theo lô để cuối năm tính lời lỗ.
Những việc này không làm ai bận rộn trong một ngày, nhưng bỏ qua vài tháng là vườn xuống rõ rệt. Gắn chúng vào thói quen hằng tuần, như sáng thứ bảy đi thăm vườn, tối chủ nhật ghi sổ, giúp không bị quên.
Với người mới lên Tà Đùng lập vườn, năm đầu nên đi theo một nhà vườn lâu năm trong xóm, xem họ làm gì vào tuần nào, rồi so với lịch của mình. Kinh nghiệm tại chỗ giúp tránh nhiều bài học đắt.
Lịch của vườn mình khác lịch chung ở chỗ nào
Không có hai vườn ở Tà Đùng giống hệt nhau. Vườn ở lưng đồi đón nắng sớm thường khô nhanh hơn, cây ra hoa sớm hơn vườn ở thung lũng; vườn sát mép hồ ẩm hơn, sương nhiều hơn, nấm bệnh cũng nhiều hơn. Giống cây khác nhau cho lịch khác nhau: sầu riêng các giống chín lệch nhau vài tuần tới cả tháng, bơ có giống chín sớm, giống chín muộn.
Vì vậy lịch chung chỉ là khởi điểm. Sau hai ba năm ghi chép đều, mỗi nhà sẽ có lịch riêng của vườn mình, chính xác hơn mọi bảng in sẵn. Ghi những mốc như ngày mưa đầu mùa đầu tiên đủ ướt đất, ngày tưới đợt đầu cho cà phê, ngày hoa tiêu ra rộ, ngày hoa sầu riêng nở rộ, ngày bắt đầu cắt trái, ngày mưa lớn gây xói.
Lịch riêng đó còn giúp nhận ra năm bất thường: nếu năm nay hoa ra muộn hơn hẳn các năm trước, đó là dấu hiệu cần điều chỉnh lịch tưới, lịch bón, lịch thuê người, thay vì làm theo thói quen.
Chuẩn bị mùa mưa: phòng sạt, phòng úng nằm ở đâu trong lịch
Trên đất dốc ven hồ, việc phòng sạt và phòng úng không phải việc của mùa mưa mà của cuối mùa khô. Rãnh thoát nước, bờ bồn, mép bậc thang, những đoạn taluy cao sau nhà và dọc đường vào vườn đều nên được kiểm và sửa trước khi những trận giông đầu mùa đổ xuống. Đây là lúc đất khô, đi lại dễ, máy móc vào được.
Trong mùa mưa, việc chủ yếu là đi kiểm sau mỗi trận mưa lớn: nhìn chỗ nước đọng quanh gốc, chỗ xói mới, vết nứt trên mặt đất phía trên taluy. Vết nứt dài trên sườn dốc sau những ngày mưa liên tục là dấu hiệu cần cảnh giác; nên tránh xa khu vực đó và báo chính quyền thôn, xã.
Những tháng mưa nhiều nhất thường vào khoảng tháng 8 tới tháng 10. Đó cũng là mùa thu hoạch sầu riêng, bơ, nên người làm vườn vừa lo hái trái vừa lo giữ đất. Tính trước việc từ mùa khô giúp những tháng này bớt căng.
Câu hỏi thường gặp
Mùa mưa ở Tà Đùng bắt đầu từ tháng mấy?
Thường vào khoảng tháng 5, có năm sớm từ cuối tháng 4, có năm muộn sang giữa tháng 5 hoặc hơn. Nên chờ khi mưa đã đều, đất ẩm sâu mới bắt đầu trồng mới hay bón phân chính, đừng dựa hẳn vào một trận mưa đầu tiên.
Tháng nào ở Tà Đùng khô hạn nhất?
Thường là những tháng cuối mùa khô, khoảng tháng 3 và tháng 4, khi đất đã trải qua nhiều tháng ít mưa và nắng gắt. Đây là lúc nước ao, giếng xuống thấp nhất và nguy cơ cháy cao nhất, nên lịch tưới và phòng cháy cần tính trước.
Trồng xen nhiều cây thì lịch bón phân có bị chồng không?
Có thể chồng, nhưng thường gom được vào hai ba đợt chính: đầu mùa mưa, giữa mùa mưa và sau thu hoạch. Mỗi cây có nhu cầu khác, nên vẫn cần tách lượng và loại phân theo cây; cán bộ khuyến nông có thể giúp xếp lịch cho vườn xen.
Lịch thu hoạch các cây ở Tà Đùng có trùng nhau không?
Cà phê và tiêu thường thu trong mùa khô, sầu riêng, bơ, mắc ca thường thu trong mùa mưa, nên nông trại trồng xen có việc thu hoạch rải gần quanh năm. Mốc cụ thể phụ thuộc giống, tuổi cây và thời tiết từng năm.
Có nên làm theo lịch của vùng khác như Đắk Lắk, Lâm Đồng cũ?
Có thể tham khảo vì cùng khí hậu Tây Nguyên, nhưng độ cao, lượng mưa và độ ẩm vùng hồ Tà Đùng có khác. Nên dùng làm khung rồi điều chỉnh theo quan sát và ghi chép của chính vườn mình qua vài năm.
Năm nào mưa trái mùa thì lịch vườn đổi thế nào?
Mưa trái mùa trong mùa khô có thể làm cây ra hoa lệch, ảnh hưởng thu hoạch; mưa ngớt giữa mùa mưa làm cây con thiếu nước. Cần theo dõi thời tiết sát hơn, điều chỉnh lịch tưới, lịch bón và hỏi cán bộ khuyến nông khi thấy dấu hiệu bất thường.