Ở Tà Đùng, nhóm rau ăn trái — ớt, cà chua, dưa leo, khổ qua, bí — làm tốt nhất khi xuống giống cuối mùa mưa để thu trong mùa khô có tưới; bí đỏ thì hợp đầu mùa mưa. Hai thứ quyết định một vụ rau ăn trái trên đồi là giàn, cọc đủ chắc để chịu gió đầu mùa khô và giữ cho trái không chạm đất ướt trong những đợt mưa.
Khác rau ăn lá thu một lần, rau ăn trái thu nhiều đợt, kéo dài vài tuần tới vài tháng, nên một lần đổ giàn là mất cả phần thu còn lại. Bài này viết cho khoảnh rau ngoài trời và nhà lưới của nông hộ ở xã Tà Đùng (Lâm Đồng; trước 7/2025 là Đắk Som, Đắk R'Măng thuộc huyện Đắk Glong, tỉnh Đắk Nông), trên đất đỏ bazan dốc.
Mùa nào hợp cho rau ăn trái ở vùng hồ
Rau ăn trái cần nắng để ra hoa đậu trái, và rất sợ ẩm kéo dài vì nấm hại lá, thối trái. Vì vậy, ở Tà Đùng, khoảng thời gian thuận nhất thường là gieo ươm vào cuối mùa mưa (khoảng tháng 10–11), trồng ra khi mưa thưa dần, để cây ra hoa và cho trái trong những tháng nắng của mùa khô. Điều kiện kèm theo là phải có nước tưới.
Dưa leo và khổ qua có thời gian từ trồng tới thu ngắn hơn, nên có thể làm thêm một lứa đầu mùa mưa, trước khi mưa dầm nặng. Bí đỏ thì ngược lại: là cây quen của mùa mưa, trồng đầu mùa, cho dây bò trên đất có lớp phủ, thu khi trái già vỏ cứng, cất được lâu.
Cà chua và ớt trồng giữa mùa mưa ngoài trời thì rủi ro cao: bệnh héo, nấm hại lá, thối trái là chuyện người trồng vùng đồi thường gặp. Muốn có cà chua, ớt trong mùa mưa thì nên làm trong nhà lưới có mái che. Mốc tháng trên đều là "thường", thay đổi theo năm và theo độ cao, hướng sườn của từng vườn.
Một cách làm hay gặp ở nông hộ vùng đồi là chia nhỏ: vài giàn dưa leo, khổ qua gieo nối tiếp mỗi mấy tuần một lứa trong mùa khô, thay vì trồng một lần cả khoảnh. Lứa trước gặp gió đổ hay sâu nặng thì vẫn còn lứa sau, và lúc nào cũng có trái để thu, để bán lẻ đều tay.
Giàn và cọc chịu gió đồi
Gió đầu mùa khô là phép thử
Những tháng đầu mùa khô, trên các đồi trống quanh hồ Tà Đùng có những đợt gió mạnh. Giàn dưa leo, khổ qua phủ kín lá thành một tấm buồm; nếu cột chôn nông, dây giằng yếu thì cả giàn đổ nghiêng. Thiết kế giàn trên đồi phải tính trước gió, không phải chỉ tính sức nặng của trái.
Hướng giàn
Giàn nên chạy theo đường đồng mức như luống. Ở sườn đón gió, có thể làm giàn thấp hơn, hoặc làm giàn chữ A hai mặt tựa nhau thay vì giàn đứng một mặt. Giàn chữ A vững hơn trước gió từ hai phía.
Cột và chân cột
Cột tre, cây gỗ tận dụng hoặc cột sắt, chôn sâu vào đất nguyên thổ, không chôn vào lớp đất đắp mới. Cột đầu hàng và cuối hàng chịu lực nhiều nhất, nên to hơn và có dây néo xiên xuống cọc neo.
Dây giằng và lưới leo
Lưới leo hoặc dây căng ngang giữa các cột phải căng đều. Lưới chùng thì gió làm rung lắc, cây cọ xát rách lá. Kiểm tra và căng lại sau mỗi đợt gió lớn.
Cọc đơn cho cà chua, ớt
Cà chua và ớt ít khi làm giàn cao, thường cắm cọc từng cây hoặc căng dây hai bên hàng. Cọc cắm khi cây còn nhỏ để không đâm vào rễ, buộc cây vào cọc bằng dây mềm, buộc lỏng hình số 8 để thân không bị siết khi lớn.
Một số rau ăn trái thường trồng ở vùng đồi Tây Nguyên
Bảng dưới đây tổng hợp theo lệ chung của nông hộ vùng đồi. Thời gian, mùa vụ ghi "thường", tuỳ giống và cách chăm; không ghi năng suất vì khác nhau rất lớn giữa các vườn.
| Cây | Mùa hợp ngoài trời | Kiểu đỡ | Rủi ro chính ở Tà Đùng |
|---|---|---|---|
| Dưa leo | Mùa khô có tưới; đầu mùa mưa | Giàn đứng hoặc chữ A | Đổ giàn vì gió; nấm hại lá khi ẩm |
| Khổ qua, mướp | Mùa khô có tưới; đầu mùa mưa | Giàn cao hoặc giàn ngang | Ruồi đục trái; đổ giàn |
| Cà chua | Mùa khô có tưới | Cọc từng cây hoặc dây hai bên | Héo, nấm hại lá, nứt và thối trái khi mưa |
| Ớt | Mùa khô có tưới | Cọc thấp hoặc dây hai bên | Thán thư làm thối trái khi ẩm |
| Bí xanh | Cuối mùa khô, đầu mùa mưa | Giàn hoặc bò đất có phủ | Trái chạm đất ướt bị thối |
| Bí đỏ | Đầu mùa mưa | Bò đất trên lớp phủ | Dây lan vào khoảnh khác; thối trái nơi trũng |
Nhìn chung, nhóm leo giàn sợ gió, nhóm bò đất sợ ẩm, nhóm cọc thấp sợ mưa dầm. Mỗi nhóm có một cách giữ riêng, nhưng cùng chung một điều: không để lá và trái ướt lâu, không để trái nằm trên đất sũng nước.
Hoa và đậu trái: khi nào trái không chịu đậu
Hoa đực, hoa cái ở dưa, bí
Dưa leo, bí, khổ qua, mướp thuộc họ bầu bí, thường có hoa đực và hoa cái riêng trên cùng một cây. Hoa cái có bầu nhỏ hình trái non ngay dưới cánh hoa. Trái chỉ lớn khi hạt phấn từ hoa đực được côn trùng, chủ yếu là ong, mang tới hoa cái. Những đợt đầu cây thường ra nhiều hoa đực, chưa đậu trái là chuyện bình thường.
Mưa lúc hoa nở
Hoa bầu bí thường nở buổi sáng và chỉ nở trong thời gian ngắn. Nếu những buổi sáng đó mưa liên tục, ong ít bay, hạt phấn ướt, trái non vàng rồi rụng. Đây là lý do vụ dưa, bí giữa đợt mưa dầm thường đậu trái kém, dù cây xanh tốt.
Thụ phấn bằng tay khi cần
Với bí đỏ, bí xanh trồng ít, nông hộ có thể thụ phấn bổ sung: buổi sáng hái một hoa đực vừa nở, tước cánh, quét nhẹ nhị vào đầu nhụy hoa cái. Cách này hay được dùng trong nhà lưới vì lưới làm giảm côn trùng thụ phấn bay vào.
Giữ ong trong vườn
Vườn có ong thì rau ăn trái đậu tốt hơn. Phun thuốc lúc hoa đang nở, nhất là buổi sáng khi ong đang bay, là làm hại chính người thụ phấn cho vườn. Nếu buộc phải phun, chọn chiều muộn, chọn thuốc ít độc với ong theo nhãn và hỏi cán bộ bảo vệ thực vật.
Cà chua, ớt khi trời nóng
Cà chua, ớt tự thụ phấn trong hoa, nhưng khi trời quá nóng hoặc quá ẩm, hạt phấn kém, hoa rụng nhiều. Trong nhà lưới, giữ thông gió buổi trưa và rung nhẹ giàn, cọc vào buổi sáng là cách nông hộ hay dùng để hoa đậu tốt hơn.
Tưới, bón và tỉa cho rau ăn trái
Tưới gốc, không tưới lá. Rau ăn trái dễ bệnh lá. Tưới nhỏ giọt hoặc tưới vào gốc, sáng sớm. Cà chua thiếu nước rồi tưới dồn một lúc dễ nứt trái; giữ ẩm đều quan trọng hơn tưới nhiều.
Phủ gốc. Rơm, cỏ khô, màng phủ dưới gốc giữ ẩm mùa khô, giảm bùn bắn lên lá khi mưa, và giữ trái bí, trái dưa không chạm đất trực tiếp.
Bón theo giai đoạn. Giai đoạn ra hoa, nuôi trái cây cần dinh dưỡng khác giai đoạn lớn thân lá. Bón cân đối, không thừa đạm làm cây tốt lá mà ít trái. Lượng bón cụ thể nên dựa trên phân tích đất và hướng dẫn của cán bộ khuyến nông.
Tỉa lá già, lá sát đất. Cắt bỏ lá già, lá bệnh ở phần gốc giúp thông thoáng, giảm nấm lây từ đất lên. Dụng cụ tỉa nên lau sạch giữa các cây khi đang có bệnh.
Thu đúng độ. Dưa leo, khổ qua để già quá trên giàn làm cây yếu, ít trái mới. Thu đều, thu sớm vào buổi sáng, để trái ráo trong bóng mát.
Giữ trái qua những ngày mưa
Kể cả khi trồng đúng mùa khô, Tà Đùng vẫn có những trận mưa trái mùa. Với vụ trồng cuối mùa mưa, những tuần đầu còn mưa nhiều. Một số việc giúp giữ trái:
- Kê trái bí, trái dưa nằm trên đất lên lớp rơm, miếng ván hoặc vỉ tre để trái không chạm đất ướt.
- Thu những trái đã tới độ trước khi một đợt mưa kéo dài đến, đừng để trên cây chờ thêm vài ngày.
- Nhặt bỏ trái thối, trái bị ruồi đục ra khỏi vườn, chôn hoặc ủ kín; để lại dưới gốc là nuôi mầm bệnh và ruồi cho lứa sau.
- Bao trái khổ qua, mướp bằng túi giấy hoặc túi lưới khi còn non để giảm ruồi đục trái — biện pháp nhiều nông hộ áp dụng.
- Che mái nilon tạm trên hàng cà chua, ớt trong những tuần mưa nhiều, để hở hai bên cho thoáng.
- Kiểm tra mương thoát nước quanh khoảnh rau sau mỗi trận mưa to, khơi lại chỗ bị lấp.
Khi buộc phải dùng thuốc cho nấm bệnh trên rau ăn trái, phải chú ý thời gian cách ly vì trái được thu liên tục. Chọn thuốc có đăng ký cho đúng cây, đọc nhãn, ghi sổ ngày phun và hỏi cán bộ bảo vệ thực vật xã khi không chắc.
Một vụ rau ăn trái trong nông trại vùng hồ
Với nông hộ ở Tà Đùng, rau ăn trái thường không phải cây chính mà là cây phụ trồng trên khoảnh gần nguồn nước, hoặc trong nhà lưới. Ưu điểm là thu nhiều đợt, có sản phẩm bán đều mỗi tuần trong mùa khô, khi cây lâu năm chưa vào vụ thu. Nhược điểm là tốn công: làm giàn, buộc dây, tỉa lá, thu hái gần như mỗi ngày.
Vì tốn công, quy mô nên tính theo sức người trong nhà và nguồn nước cuối mùa khô, không tính theo diện tích đất trống. Ví dụ giả định: một hộ hai người làm chính, đang chăm vườn cây lâu năm, có thể chỉ giữ vài giàn dưa leo, một ít cà chua và ớt để ăn và bán lẻ, chứ không mở rộng ra cả sào nếu không có người phụ.
Sau mỗi vụ, giàn tre, cọc nên dỡ ra cất khô để dùng lại; lưới leo giặt sạch, phơi khô. Tàn dư cây khoẻ thì băm phủ hoặc ủ phân; tàn dư cây bệnh thì đem ra xa, không ủ chung đống phân sẽ bón lại cho rau. Khoảnh đất vừa trồng họ cà (cà chua, ớt) thì vụ sau đổi sang họ khác, ví dụ đậu hoặc bắp, để đất bớt mầm bệnh.
Câu hỏi thường gặp
Ở Tà Đùng trồng cà chua mùa nào thì đỡ bệnh?
Thường là gieo ươm cuối mùa mưa, trồng ra khi mưa thưa dần để cây ra hoa, nuôi trái trong mùa khô có tưới. Trồng cà chua ngoài trời giữa mùa mưa thường bị héo, nấm hại lá và thối trái; nếu muốn trồng mùa mưa thì nên trồng trong nhà lưới có mái.
Giàn dưa leo trên đồi hay bị đổ, làm sao cho chắc?
Chôn cột sâu vào đất nguyên thổ, cột đầu hàng và cuối hàng to hơn và có dây néo xiên xuống cọc neo, căng lưới đều. Ở sườn đón gió, làm giàn chữ A hai mặt hoặc giàn thấp hơn, và chọn chỗ có hàng cây che phía đầu gió.
Có nên để trái bí nằm trực tiếp trên đất không?
Không nên, nhất là vào mùa mưa. Kê trái lên lớp rơm, miếng ván hoặc vỉ tre để trái không chạm đất ướt; chọn chỗ bí bò không trũng nước, và thu trái già trước các đợt mưa kéo dài.
Vì sao cà chua của vườn hay bị nứt trái?
Nứt trái thường gặp khi đất khô lâu rồi được tưới dồn hoặc gặp mưa lớn, trái hút nước nhanh làm vỏ nứt. Giữ ẩm đất đều bằng tưới gốc và phủ rơm thường giúp giảm. Nếu nứt kèm thối, đốm thì có thể là bệnh, nên hỏi cán bộ bảo vệ thực vật.
Trồng ớt và cà chua liền vụ trên một khoảnh được không?
Không nên, vì ớt, cà chua, cà tím cùng họ cà, có nhiều bệnh chung trong đất. Sau một vụ họ cà, nên đổi sang họ khác như đậu, bắp, bí hoặc cho đất nghỉ có cây phủ để mầm bệnh giảm.
Rau ăn trái nên tưới thế nào trên đồi Tà Đùng?
Tưới vào gốc, tốt nhất là nhỏ giọt, vào sáng sớm, giữ ẩm đều thay vì để khô rồi tưới nhiều một lần. Phủ gốc bằng rơm hoặc màng phủ giúp giữ ẩm và giảm bùn bắn lên lá.