Ở Tà Đùng, thời điểm tốt nhất để trồng mới cây lâu năm như sầu riêng, bơ, mắc ca, cà phê, tiêu thường là đầu mùa mưa, khi mưa đã đều và đất ẩm sâu, khoảng tháng 5 tới tháng 7; hố trồng nên đào và bón lót từ mùa khô. Trồng sớm hơn dễ gặp đợt nắng xen làm cây con chết, trồng muộn quá thì cây chưa kịp bén rễ đã vào mùa khô. Trồng dặm cây chết nên làm sớm trong mùa mưa, không để sang cuối mùa.
Trên đồi đất đỏ bazan quanh hồ thủy điện Đồng Nai 3, thuộc xã Tà Đùng (Lâm Đồng; trước 7/2025 là Đắk Som và Đắk R'Măng, huyện Đắk Glong, Đắk Nông), mùa mưa và mùa khô rõ rệt nên thời vụ trồng gần như bị khí hậu quyết định. Cây con trồng đúng thời vụ có cả mùa mưa để ra rễ, đủ sức đi qua mùa khô đầu tiên.
Bài này tập trung vào câu hỏi khi nào: khi nào đào hố, khi nào nhận cây giống, tuần nào trồng, chăm cây con thế nào theo từng giai đoạn của năm đầu, và khi nào trồng dặm.
Vì sao đầu mùa mưa là thời vụ chính
Cây con mới trồng có bộ rễ nhỏ, chỉ nằm trong khối đất bầu. Trong những tuần đầu, rễ phải mọc ra khỏi bầu và lan vào đất xung quanh. Việc này cần đất ẩm liên tục. Trồng đầu mùa mưa, khi phía trước còn vài tháng mưa, cây có thời gian dài để rễ lan rộng, xuống sâu trước khi mùa khô đến.
Mùa khô đầu tiên là thử thách lớn nhất của cây trồng mới. Cây đã bén rễ tốt qua mùa mưa sẽ chịu được hạn với ít nước tưới hơn; cây trồng muộn, rễ còn trong bầu, cần tưới gần như hằng ngày, và chỉ cần sót vài ngày là chết.
Trồng đầu mùa mưa cũng tận dụng được nước trời, giảm công tưới. Trên đồi dốc xa nguồn nước, kéo ống tưới cho từng cây con trong mùa khô rất tốn kém, nên thời vụ càng quan trọng.
Lịch một năm cho đợt trồng mới
Các mốc là thường lệ ở vùng đồi Tà Đùng, điều chỉnh theo năm:
| Thời gian (thường) | Việc |
|---|---|
| Tháng 12 – 2 | Chọn lô, đo đường đồng mức, cắm cọc; lấy mẫu đất phân tích; đặt cây giống ở vườn ươm |
| Tháng 2 – 3 | Đào hố, phơi hố; làm bậc, bồn nếu cần |
| Tháng 3 – 4 | Trộn phân hoai, vôi (nếu đất chua) với đất mặt, lấp hố; làm gờ bồn |
| Tháng 5 – 6 | Khi mưa đều: nhận cây, để cây quen, trồng; che nắng nhẹ, cắm cọc |
| Tháng 6 – 8 | Thăm cây, trồng dặm cây chết sớm; làm cỏ quanh gốc, tủ gốc |
| Tháng 9 – 10 | Bón thúc nhẹ theo khuyến cáo; kiểm thoát nước; chuẩn bị nước cho mùa khô |
| Tháng 11 – 4 năm sau | Tủ gốc dày, tưới giữ ẩm mùa khô đầu tiên; che nắng nếu cần |
Giống cây khác nhau có yêu cầu hố, khoảng cách và cách chăm riêng; nên hỏi cán bộ khuyến nông và vườn ươm. Bảng này chỉ nói về thời điểm.
Chọn đúng tuần để trồng
Chờ mưa đều, không chờ mưa đầu. Trận mưa giông đầu mùa thường chỉ ướt lớp đất mặt, sau đó có thể nắng nhiều ngày. Nên chờ khi đã có vài trận mưa, đất ẩm sâu tới cả gang tay khi đào thử, và trời bắt đầu mưa thường xuyên.
Trồng vào ngày râm mát hoặc chiều tối. Tránh trồng giữa trưa nắng. Ngày âm u hoặc sau một trận mưa nhẹ là lý tưởng; cây con đỡ bị sốc.
Không trồng khi đất quá nhão. Sau mưa lớn liên tục, đất đỏ bazan rất dính, nện chặt quanh bầu làm rễ khó thở. Chờ đất ráo bớt một hai ngày rồi trồng.
Trồng xong trước giữa mùa mưa. Cây trồng sau khoảng tháng 7 có ít thời gian ra rễ hơn trước mùa khô. Nếu vì lý do nào đó phải trồng muộn, chuẩn bị sẵn nước tưới và tủ gốc kỹ cho mùa khô đầu tiên.
Nhận cây giống: khi nào và kiểm tra gì
Cây giống nên được đặt trước ở vườn ươm uy tín, hẹn nhận khi mưa đã đều. Nhận cây quá sớm, để trong bầu dưới nắng cuối mùa khô, cây dễ còi, rễ cuộn trong bầu. Khi nhận, xem cây có thân thẳng, lá xanh, không có đốm bệnh; với cây ghép, mắt ghép liền tốt; bầu đất chắc, không vỡ; rễ không mọc xuyên ra khỏi bầu quá nhiều.
Cây chở từ vườn ươm về nên đặt nơi râm mát vài ngày, tưới đủ, để cây quen dần với điều kiện mới trước khi trồng. Với những giống có yêu cầu riêng về nguồn gốc, nên giữ giấy tờ, hoá đơn mua cây giống; đây cũng là thông tin cần có trong sổ ghi chép nếu sau này làm VietGAP hay vào vùng trồng có mã số.
Không mua cây giống trôi nổi không rõ nguồn, dù giá rẻ. Cây giống mang bệnh từ vườn ươm có thể làm hỏng cả lô sau vài năm, khi đã tốn rất nhiều công chăm.
Trồng và chăm cây con những tuần đầu
Trình tự cơ bản sau khi đã có hố lấp sẵn từ mùa khô:
- Moi một hốc nhỏ ở tâm hố vừa đủ đặt bầu cây.
- Rạch bỏ vỏ bầu nhẹ nhàng, giữ nguyên khối đất bầu, đặt cây sao cho mặt bầu ngang hoặc hơi cao hơn mặt đất xung quanh; với cây ghép, mắt ghép phải nằm trên mặt đất.
- Lấp đất, nén nhẹ xung quanh bầu, không dẫm mạnh lên bầu.
- Cắm cọc, buộc cây bằng dây mềm để gió không làm lung lay gốc.
- Tưới đẫm nếu đất chưa đủ ẩm; tủ gốc bằng cỏ khô, chừa một khoảng nhỏ quanh thân.
- Che nắng nhẹ bằng lưới, tàu lá hoặc cành cây trong những tuần đầu nếu gặp nắng xen.
- Thăm cây mỗi tuần, ghi lại cây héo, cây chết để trồng dặm.
Không bón phân hoá học sát gốc ngay khi trồng; rễ non dễ bị tổn thương. Bón thúc nhẹ khi cây đã ra lá mới, theo khuyến cáo kỹ thuật.
Trồng dặm: càng sớm càng tốt
Dù làm cẩn thận, thường vẫn có một tỷ lệ cây chết sau trồng do cây giống yếu, bị sốc, úng, sâu bệnh hoặc bị vật nuôi giẫm phá. Cây chết nên được trồng dặm càng sớm càng tốt trong mùa mưa, để cây dặm có đủ thời gian bén rễ như cây trồng trước.
Để có cây trồng dặm kịp thời, nhiều nhà vườn mua dư một ít cây giống so với số hố, đặt ở chỗ râm trong vườn và chăm như cây trồng. Khi có cây chết, dặm ngay bằng cây dự phòng cùng tuổi, thay vì đợi đi mua.
Trước khi dặm, tìm hiểu nguyên nhân cây chết. Nếu do úng, cần sửa thoát nước trước; nếu do bệnh, cần xử lý hố theo hướng dẫn kỹ thuật, không đặt cây mới vào chỗ đất bệnh. Cây chết do vật nuôi thì làm rào bảo vệ.
Mùa khô đầu tiên: giai đoạn quyết định
Khi mùa khô đầu tiên đến, cây trồng mới thường mới được vài tháng tuổi trong vườn. Lớp tủ gốc dày là biện pháp quan trọng nhất: giữ ẩm, giữ mát cho rễ. Tưới theo nhu cầu, thường cần tưới đều đặn hơn cây lớn vì rễ còn nông. Thăm cây thường xuyên, nhất là những tuần cuối mùa khô nắng gắt. Cây héo vào buổi trưa rồi tươi lại buổi chiều là còn ổn; cây héo cả buổi sáng sớm là dấu hiệu thiếu nước nghiêm trọng hoặc rễ có vấn đề.
Che bóng tạm cho cây con bằng cây phân xanh, cây chuối trồng xen hoặc lưới che giúp giảm cháy lá. Với những giống chịu nắng kém, việc che bóng trong năm đầu càng quan trọng.
Mùa khô cũng là mùa cháy. Vườn trồng mới thường nhiều cỏ khô giữa hàng; nên phát cỏ quanh gốc, giữ dải ranh sạch, không đốt rác vườn, để cây con không bị lửa từ nơi khác lan tới.
Thời vụ trồng theo từng loại cây trên vườn đồi
Phần lớn cây lâu năm ở Tà Đùng có chung thời vụ trồng đầu mùa mưa, nhưng có vài khác biệt nhỏ đáng biết. Hồ tiêu trồng bằng hom hoặc cây con trong bầu, rất nhạy với úng và nắng gắt; nhiều nhà vườn trồng tiêu khi mưa đã thật đều và trụ đã được dựng, trụ sống đã có tán che. Cà phê vối trồng đầu mùa mưa, cần che bóng nhẹ trong năm đầu.
Sầu riêng, bơ là cây ghép có giá trị cao, nên cẩn thận với nắng xen giữa mùa mưa; che nắng tạm những tuần đầu là việc nhiều vườn làm. Mắc ca chịu hạn khá hơn khi đã lớn nhưng cây con vẫn cần ẩm đều. Cây che bóng, cây chắn gió như muồng, keo dậu nên trồng cùng lúc hoặc trước cây chính một mùa để kịp có tán.
Nếu một năm định trồng nhiều loại cây, nên ưu tiên trồng trước những cây cần thời gian bén rễ dài và nhạy với mùa khô, trồng sau những cây phục hồi nhanh. Ghi lại ngày trồng từng loại để năm sau đối chiếu tỷ lệ sống. Sau vài năm, nhà vườn sẽ biết với sườn đồi của mình, tuần nào trồng thì cây sống tốt nhất, điều mà không lịch chung nào nói được.
Năm mưa sớm, năm mưa muộn: điều chỉnh ngày trồng
Không phải năm nào mùa mưa cũng đến đúng hẹn. Có năm mưa đều từ cuối tháng 4, có năm phải tới giữa tháng 5, thậm chí cuối tháng 5 mới mưa đều. Ngày trồng nên dựa vào độ ẩm đất thực tế chứ không dựa vào tờ lịch. Cách thử đơn giản là đào một lỗ nhỏ ở vài chỗ trong lô sau mưa, xem đất ẩm sâu tới đâu.
Năm mưa muộn, cây giống đã đặt có thể phải chờ lâu hơn ở vườn ươm hoặc ở chỗ râm trong vườn; nên báo vườn ươm lùi ngày giao. Cây đã nhận về thì tưới đều mỗi ngày, đặt dưới bóng râm, không để bầu khô nứt trong thời gian chờ. Năm mưa sớm rồi lại ngớt, nhiều vườn trồng xong gặp hai ba tuần nắng; khi đó cần tưới cứu cây con, che nắng, tủ gốc dày. Nếu nguồn nước không chủ động, nên chờ thêm thay vì trồng ngay sau trận mưa đầu.
Năm mưa dứt sớm, khi mùa khô đến sớm hơn thường lệ vài tuần, cây trồng muộn sẽ chịu thiệt nhất. Theo dõi bản tin thời tiết cuối mùa mưa, và nếu thấy mưa ngớt sớm, tủ gốc và chuẩn bị nước tưới cho cây mới trồng ngay từ lúc đó, không đợi cây héo mới lo. Ghi lại ngày mưa đều và ngày mưa dứt mỗi năm vào sổ để có căn cứ cho những năm sau.
Câu hỏi thường gặp
Trồng sầu riêng ở Tà Đùng tháng mấy là tốt?
Thường đầu mùa mưa khi mưa đã đều, khoảng tháng 5 tới tháng 7. Hố nên đào và lấp phân hoai từ mùa khô. Trồng muộn quá sẽ phải tưới nhiều trong mùa khô đầu tiên.
Có trồng được cây lâu năm vào mùa khô không?
Có thể nếu có nguồn nước chủ động và tưới đều mỗi ngày, nhưng rủi ro cao hơn và tốn công hơn nhiều. Với vườn đồi xa nguồn nước, đầu mùa mưa là thời vụ an toàn nhất.
Cây giống để trong bầu bao lâu thì nên trồng?
Nên trồng sớm sau khi nhận, sau vài ngày cho cây quen điều kiện. Để lâu trong bầu, rễ cuộn lại, cây còi. Đặt cây vừa đủ dùng và hẹn ngày nhận phù hợp với thời vụ.
Cây trồng mới bị héo sau vài ngày là sao?
Có thể do sốc khi trồng, nắng gắt, thiếu nước, hoặc úng. Che nắng nhẹ, tưới vừa đủ, kiểm tra thoát nước. Nếu héo kéo dài kèm thối gốc, có thể do bệnh, nên hỏi cán bộ kỹ thuật.
Có nên bón phân ngay khi trồng không?
Phân hữu cơ hoai đã trộn vào hố từ trước là bón lót. Không bón phân hoá học sát gốc ngay khi trồng vì dễ hại rễ non; chờ cây ra lá mới mới bón thúc nhẹ theo khuyến cáo.
Trồng dặm muộn vào cuối mùa mưa có được không?
Được, nhưng cây dặm muộn có ít thời gian bén rễ trước mùa khô, cần tưới và tủ gốc kỹ hơn. Tốt nhất là trồng dặm ngay khi phát hiện cây chết, càng sớm trong mùa mưa càng tốt.