Trong vườn sầu riêng, bơ hay mắc ca ở Tà Đùng, mấy năm đầu khi tán cây chính chưa giao nhau là lúc trồng rau màu xen hợp nhất: đậu đỗ, bí đỏ, khoai lang, bắp lùn và rau ăn lá ngắn ngày đặt giữa hai hàng cây, cách gốc cây chính một khoảng đủ rộng, trồng theo đường đồng mức để giữ đất. Cây xen phải nhường nước, nhường phân và nhường ánh sáng cho cây chính; khi tán bắt đầu khép thì rút dần.
Cách làm này nông hộ Tây Nguyên quen gọi là "lấy ngắn nuôi dài": thu từ cây ngắn ngày nuôi công chăm vườn trong thời kỳ cây lâu năm chưa cho trái. Ở vùng đồi đất đỏ bazan quanh hồ thủy điện Đồng Nai 3 — xã Tà Đùng, tỉnh Lâm Đồng (trước 7/2025 là xã Đắk Som và Đắk R'Măng thuộc huyện Đắk Glong, tỉnh Đắk Nông) — trồng xen còn có một lợi ích ít người tính: đất có lớp cây phủ thì bớt trôi trong mùa mưa. Nhưng xen sai cách thì cây chính còi, rễ bị cuốc đứt, bệnh lây chéo.
Vì sao vườn cây lâu năm mới trồng nên có cây xen
Một vườn sầu riêng hay bơ trồng mới trên đồi Tà Đùng thường để khoảng cách hàng rộng, vì cây trưởng thành có tán lớn. Mấy năm đầu, phần lớn mặt đất giữa các hàng là đất trống. Đất trống trên dốc là đất lộ ra trước hạt mưa: mỗi trận mưa to đầu mùa đánh tơi lớp mặt, nước chảy tràn mang theo đất màu xuống chân dốc. Cỏ dại mọc nhanh trên chỗ trống và tranh nước với cây non vào mùa khô.
Rau màu và cây họ đậu trồng xen đúng chỗ phủ kín một phần mặt đất, rễ của chúng giữ lớp đất mặt, tàn dư sau thu hoạch trả lại chất hữu cơ. Cây họ đậu còn có nốt sần ở rễ, nơi vi khuẩn cố định đạm sống cộng sinh — đây là kiến thức nông học phổ thông — nên đất sau vụ đậu thường tốt lên. Phần thu được từ cây xen, dù nhỏ, giúp nông hộ có việc làm và có rau ăn trong khi chờ cây chính.
Mặt trái cũng rõ. Cây xen lấy nước và phân; người làm cây xen cuốc xới gần gốc làm đứt rễ cây non; thuốc phun cho rau có thể tạt sang cây chính; một số cây xen là ký chủ của sâu bệnh. Vì vậy nguyên tắc đầu tiên khi xen là: cây chính đứng trước, cây xen đứng sau. Mọi quyết định khoảng cách, loại cây và lúc thôi trồng xen đều bắt đầu từ câu hỏi "cái này có hại cây chính không".
Khoảng cách: chừa vành gốc cho cây chính
Chừa một vành tròn quanh gốc. Quanh mỗi gốc sầu riêng, bơ hay mắc ca nên chừa một vành không trồng xen, rộng ít nhất bằng tán cây cộng thêm một khoảng. Vành này dành cho bồn gốc, lớp tủ rơm cỏ và rễ tơ của cây chính. Năm sau tán rộng thì vành cũng rộng theo.
Trồng giữa hai hàng, không trồng giữa hai cây trên cùng hàng. Khoảng giữa hai cây trên cùng một hàng thường hẹp hơn khoảng giữa hai hàng. Băng cây xen đặt ở giữa hai hàng, chạy theo đường đồng mức, vừa xa gốc vừa thành một dải cản nước chảy tràn.
Băng cây xen hẹp dần theo năm. Năm đầu có thể dùng phần lớn khoảng giữa hai hàng; sang năm thứ hai, thứ ba thu hẹp băng lại; khi tán cây chính sắp khép thì chuyển sang cây che phủ thấp hoặc cỏ cắt, không trồng rau nữa. Mốc năm cụ thể khác nhau theo loài cây, mật độ và tốc độ lớn của vườn.
Không cuốc sâu trong vùng rễ. Rễ hấp thu của sầu riêng và bơ nằm nông, lan rộng hơn tán. Làm đất cho cây xen chỉ nên xới nông, tốt nhất là làm luống ở giữa hai hàng và dùng tay hoặc cuốc nhỏ, tránh máy xới đi sát gốc.
Cây xen nào hợp, cây nào nên tránh
Bảng dưới đây xếp theo lệ chung của vườn cây lâu năm vùng đồi Tây Nguyên. Đây không phải danh sách cố định, chỉ là cách nghĩ khi chọn: cây thấp, rễ nông, ngắn ngày, không cùng bệnh với cây chính.
| Cây xen | Hợp hay không | Lý do chính | Lưu ý ở Tà Đùng |
|---|---|---|---|
| Đậu xanh, đậu đen, đậu phộng | Hợp | Thấp, ngắn ngày, cây họ đậu cải tạo đất | Trồng đầu hoặc cuối mùa mưa, tránh úng |
| Bí đỏ, bí xanh bò đất | Hợp có điều kiện | Phủ đất nhanh | Hướng dây ra giữa hàng, không cho bò vào bồn gốc |
| Khoai lang | Hợp có điều kiện | Phủ đất tốt, chịu mưa | Lúc đào củ xới đất nhiều — chỉ làm xa gốc, trên đất ít dốc |
| Rau ăn lá ngắn ngày | Hợp nếu gần nước | Thu nhanh, ít chiếm chỗ | Mùa khô phải tưới riêng, đừng lấy nước của cây chính |
| Bắp (ngô) | Cân nhắc | Cao, che nắng cây non | Chỉ trồng ở hàng xa, hướng không che phía mặt trời của cây con |
| Sắn (khoai mì) | Nên tránh | Hút dinh dưỡng mạnh, đào củ làm xáo trộn đất | Đất dốc sau thu sắn rất dễ trôi |
| Cây cùng ký chủ bệnh với cây chính | Nên tránh | Nuôi sâu bệnh lây chéo | Hỏi cán bộ khuyến nông khi không chắc |
Cây xen tốt nhất là cây mà khi bỏ vào vườn, cây chính không "biết" là có nó ở đó: không thiếu nước hơn, không thiếu nắng hơn, không bị cuốc vào rễ. Khi một cây xen bắt đầu làm cây chính còi đi, dù thu được bao nhiêu, cũng là lúc phải rút.
Nước và phân: tách riêng để cây chính không bị giành
Tưới riêng hai hệ
Ở vùng hồ Tà Đùng, mùa khô thường kéo dài từ khoảng tháng 12 tới tháng 4. Nhiều vườn mới trồng chỉ có một hệ tưới gốc cho cây chính. Nếu trồng rau xen trong mùa khô thì nên có đường tưới riêng cho băng rau (dây nhỏ giọt hoặc ống tưới tay), chứ không xả rộng nước của cây chính ra cả khoảnh. Khi nước trong ao cạn dần cuối mùa khô, ưu tiên luôn là cây chính; băng rau có thể tạm bỏ trống hoặc đổi sang cây chịu hạn.
Bón phân theo băng
Phân cho rau rải trên luống rau, không rải chung ra cả khoảng giữa hàng để rồi trôi về bồn gốc cây chính. Ngược lại, phân cho cây chính bón trong bồn gốc, phủ đất, không để trôi sang luống rau. Bón trên đất dốc nên vùi nông và bón khi đất ẩm, tránh bón ngay trước một trận mưa to. Lượng phân cụ thể nên dựa vào phân tích đất và hướng dẫn của cán bộ khuyến nông, không lấy theo kinh nghiệm vùng khác.
Tàn dư trả lại đất
Thân đậu, dây bí, lá khoai sau thu hoạch không đem đốt. Băm nhỏ, phủ lên chính băng đất vừa thu hoặc ủ cùng phân chuồng. Thân cây đậu khô phủ quanh bồn gốc (cách thân cây chính một khoảng) làm lớp tủ giữ ẩm rất tốt cho mùa khô sau.
Thuốc phun
Rau và cây chính có thể cần thuốc bảo vệ thực vật khác nhau, thời gian cách ly khác nhau. Phun cho rau mà tạt sang lá cây chính, hoặc ngược lại, là rủi ro cho cả người ăn rau. Phun lúc lặng gió, che chắn, đọc kỹ nhãn và hỏi cán bộ bảo vệ thực vật khi không chắc.
Trồng theo đường đồng mức để cây xen giữ đất
Trên đồi Tà Đùng, mỗi băng cây xen nên chạy ngang dốc, theo đường đồng mức — tức là đường nối những điểm có cùng độ cao trên sườn đồi. Luống chạy dọc dốc là đường dẫn nước: mưa to một trận là rãnh giữa hai luống thành mương nhỏ, đất trôi theo. Luống chạy ngang dốc thì mỗi luống là một bờ chắn.
Cách xác định đường đồng mức đơn giản nhất mà nông hộ hay dùng là thước chữ A: hai thanh tre ghép đầu, một thanh ngang, treo dây dọi ở đỉnh. Đặt hai chân thước trên sườn, xê dịch tới khi dây dọi chỉ đúng vạch giữa thanh ngang thì hai chân đang ở cùng độ cao. Cắm cọc, dịch thước, lặp lại là được một đường. Những đường này cũng là chỗ đặt hàng cây chính khi trồng mới, nên vườn đã làm bậc hay trồng theo đường đồng mức thì cây xen chỉ việc theo hàng.
Ở chỗ dốc nhiều, nên xen kẽ băng rau với băng cỏ hoặc cây phân xanh không thu hoạch. Băng cỏ cắt thấp giữ đất quanh năm, còn băng rau thì có lúc trống sau thu hoạch. Hai loại băng xen nhau làm cho sườn đồi không bao giờ trống trơn cùng lúc, nhất là vào giữa mùa mưa thường rơi vào khoảng tháng 7 tới tháng 9.
Khi nào nên thôi trồng xen
Trồng xen là chuyện của mấy năm đầu, không phải mãi mãi. Những dấu hiệu sau báo đã tới lúc rút:
- Tán cây chính hai hàng gần chạm nhau, băng giữa hàng chỉ còn nắng vài giờ trong ngày — rau sẽ vống, ít trái, dễ bệnh.
- Cây chính bắt đầu ra hoa đậu trái đều đặn — lúc này nhu cầu nước, phân của cây chính tăng, không nên để cây xen giành.
- Thấy rễ tơ cây chính lan ra tận băng rau khi làm đất — cuốc tiếp là cuốc vào rễ.
- Lối đi giữa hàng cần cho việc chăm và thu hoạch cây chính: chở phân, chở trái, cắt cỏ bằng máy.
- Sâu bệnh trên cây xen bắt đầu thấy trên cây chính, hoặc ngược lại.
Khi rút cây xen, đừng để đất trống. Chuyển sang giữ cỏ thấp, cắt định kỳ, hoặc trồng cây phủ đất thấp không thu hoạch. Cách này vẫn giữ được đất dốc mà không tranh với cây chính. Việc chọn cỏ phủ, cây phân xanh và chống xói chi tiết thuộc về danh mục đất đỏ bazan và đất dốc của trang.
Ghi chép để biết cây xen có đáng không
Trồng xen có thu, nhưng cũng tốn công, tốn nước, tốn phân. Cách duy nhất biết cây xen có thật sự "nuôi" được vườn hay chỉ làm bận là ghi chép. Một cuốn sổ vườn ghi ngày gieo, ngày thu, lượng thu, công bỏ ra, lượng phân và số lần tưới cho từng băng là đủ. Ví dụ giả định: một băng đậu xanh cho ít hạt nhưng gần như không tốn công tưới vì trồng đầu mùa mưa; một băng cải mùa khô thu nhanh nhưng phải gánh nước mỗi ngày. Sau hai, ba vụ, sổ sẽ nói nhóm nào đáng làm trên chính mảnh vườn của mình.
Cùng với số thu, ghi cả quan sát về cây chính: sau vụ xen này cây có xanh hơn hay vàng đi, có nhiều cành mới không, có sâu bệnh lạ không. Đây là thông tin giá trị nhất, vì mục đích của vườn là cây lâu năm. Nhiều hộ ở vùng đồi Tây Nguyên kể lại rằng năm đầu xen dày quá, cây chính chậm lớn, đến năm sau phải nới băng. Học từ sổ của chính mình nhanh hơn nghe theo bất cứ ai.
Câu hỏi thường gặp
Vườn sầu riêng mới trồng ở Tà Đùng có nên trồng rau xen không?
Nên, nếu chừa đủ vành gốc, trồng cây thấp ngắn ngày giữa hai hàng theo đường đồng mức và có nước tưới riêng cho băng rau. Không nên trồng cây cao che nắng, cây đào củ sát gốc hay cây hút dinh dưỡng mạnh như sắn.
Trồng xen mấy năm thì nên dừng?
Không có mốc cố định. Dừng khi tán hai hàng cây chính sắp khép, khi cây chính bắt đầu cho trái đều, hoặc khi làm đất cho rau đã đụng tới rễ tơ của cây chính. Mỗi loài và mỗi mật độ trồng sẽ khác nhau.
Cây họ đậu trồng xen có giúp cây chính tốt hơn không?
Cây họ đậu có nốt sần cố định đạm ở rễ, tàn dư trả lại chất hữu cơ cho đất, nên thường giúp đất tốt lên. Nhưng không thay được việc bón phân đúng cho cây chính; nên vùi hoặc phủ tàn dư đậu chứ không đốt.
Có nên trồng bắp xen trong vườn bơ non không?
Cân nhắc kỹ. Bắp cao nhanh, có thể che nắng cây bơ non và tranh nước mùa khô. Nếu trồng thì chỉ trồng ở băng xa gốc, không đặt phía che mặt trời của cây con, và trồng vào mùa mưa để không phải tưới.
Phun thuốc cho rau xen có ảnh hưởng cây chính không?
Có thể, nếu thuốc tạt sang hoặc thời gian cách ly khác nhau. Phun lúc lặng gió, che chắn, đọc kỹ nhãn thuốc và hỏi cán bộ bảo vệ thực vật của địa phương khi không chắc về loại thuốc dùng được cho cả hai cây.
Thôi trồng xen thì giữ đất giữa hàng bằng gì?
Giữ cỏ thấp và cắt định kỳ, hoặc trồng cây phủ đất thấp không thu hoạch. Mục tiêu là sườn đồi không bị trống trong mùa mưa, đồng thời không có cây nào tranh nước, phân với cây chính.