Tháng 3 và tháng 4 ở Tà Đùng thường là những tháng cuối mùa khô, đất còn khô ráo, đường còn đi được — đây là lúc phải xong mọi việc chuẩn bị cho mùa mưa: đào và bón lót hố trồng mới, khơi rãnh thoát nước, sửa bậc thang, chở phân hoai ra lô, đặt trước cây giống và nhân công, gia cố đường vào vườn. Khi mưa đầu mùa tới, đất đỏ bazan trên dốc hoá trơn và lầy rất nhanh, nhiều việc gần như không làm được nữa.
Ở các thôn quanh hồ thủy điện Đồng Nai 3, nay thuộc xã Tà Đùng (Lâm Đồng; trước 7/2025 là Đắk Som và Đắk R'Măng, huyện Đắk Glong, Đắk Nông), mưa đầu mùa thường đến dưới dạng những trận giông lớn vào chiều tối, có năm từ cuối tháng 4. Một trận như vậy đủ cuốn trôi đống phân để ngoài bãi, làm sạt mép bậc mới xẻ, xẻ rãnh dọc đường đất.
Bài này liệt kê việc chuẩn bị theo nhóm, kèm thứ tự ưu tiên khi không đủ người làm, và những dấu hiệu cho biết mưa sắp về.
Vì sao chuẩn bị trong mùa khô quyết định cả mùa mưa
Mùa mưa ở vùng hồ là mùa cây lớn mạnh nhất, nhưng cũng là mùa người làm vườn bị động nhất: đường lầy không chở được hàng nặng, đất ướt không đào được hố gọn, mưa liên tục không bón phân, phun thuốc được. Những việc nặng về đất và vận chuyển gần như chỉ làm hiệu quả trong mùa khô.
Đặc biệt với trồng mới, khoảng thời gian tốt nhất để trồng là đầu mùa mưa, khi đất đã ẩm và còn nhiều tháng mưa phía trước để cây bén rễ. Nếu tới lúc đó mới đào hố, trộn phân, thì vừa không kịp vừa làm trong bùn. Hố đào sẵn từ mùa khô còn có thời gian phơi đất, giúp đất tơi hơn.
Ngoài ra, một số rủi ro của mùa mưa như xói mòn, sạt mép bậc, úng gốc, đường bị xẻ rãnh đều rẻ hơn rất nhiều nếu phòng từ trước. Một ngày công khơi rãnh trong tháng 3 có thể đỡ cả tuần sửa chữa sau một trận mưa lớn.
Đào hố và bón lót cho cây trồng mới
Nếu có kế hoạch trồng mới hoặc trồng dặm đầu mùa mưa, trình tự thường làm trong mùa khô:
- Xác định vị trí trồng theo đường đồng mức, cắm cọc đánh dấu; trên dốc, hàng cây chạy ngang dốc chứ không dọc dốc.
- Đào hố khi đất còn khô ráo, kích thước theo loại cây và theo khuyến cáo của cán bộ khuyến nông; để riêng lớp đất mặt và lớp đất dưới.
- Phơi hố một thời gian cho đất ải, giảm mầm bệnh.
- Trộn đất mặt với phân hữu cơ đã hoai và vôi nếu đất chua (theo phân tích đất), lấp lại hố trước mùa mưa vài tuần.
- Trên dốc, làm bồn hoặc gờ đất phía dưới hố để giữ nước, tránh hố thành chỗ đọng nước gây úng.
- Cắm cọc đánh dấu tâm hố để khi trồng không phải tìm lại.
Phân trong hố phải hoai hẳn; phân chưa hoai bị ủ kín trong hố, đến mùa mưa lên men nóng là nguyên nhân hay gặp khiến cây con chết sau trồng.
Thoát nước và giữ đất trước những trận mưa đầu
Khơi lại rãnh thoát nước. Rãnh trên đỉnh lô, rãnh dọc đường đồng mức, rãnh dẫn nước ra khe đều bị lấp dần bởi đất và lá trong mùa khô. Khơi sạch để nước có đường đi, không dồn về một điểm gây xói.
Sửa bậc thang và bờ bồn. Những chỗ mép bậc bị sụt năm trước, bờ bồn bị mòn cần đắp lại, nện chặt, và trồng cỏ ngay khi có mưa. Bậc mới xẻ năm nay càng cần làm xong sớm để kịp phủ cỏ.
Chặn rãnh xói cũ. Những rãnh xói đã hình thành từ năm trước sẽ mở rộng rất nhanh nếu không chặn. Dùng bao đất, cọc tre và cành cây làm các đập nhỏ trong rãnh, để đất bị giữ lại sau mỗi đập.
Giữ lớp tủ và lớp cỏ. Đừng phát trắng hay đốt thực bì cuối mùa khô. Lớp cỏ khô và lớp tủ gốc chính là tấm áo đầu tiên đỡ hạt mưa đầu mùa.
Phân bón, vật tư và cây giống: đặt trước, chở trước
Đợt bón chính đầu mùa mưa cần lượng phân lớn, nhất là phân hữu cơ. Phân hữu cơ nặng, chở lên dốc mất công; nên chở ra lô và để dưới mái che hoặc phủ bạt từ cuối mùa khô, sẵn sàng khi đất ẩm thì bón. Không để đống phân ngoài trời không che, vì trận mưa đầu sẽ cuốn đi phần quý nhất và làm bẩn nước khe.
Cây giống cho trồng mới, trồng dặm nên đặt trước ở vườn ươm uy tín, hẹn ngày nhận khi mưa đã đều. Cây giống mua sớm quá, để lâu trong bầu dưới nắng nóng cuối mùa khô, dễ còi và vàng lá. Khi nhận cây, đặt nơi râm mát, tưới đủ, để cây quen dần với điều kiện vườn trước khi trồng.
Những vật tư khác như cọc, dây buộc, ống tưới thay thế, bạt, đồ bảo hộ cũng nên kiểm và mua trong mùa khô. Đường vào thôn mùa mưa có lúc khó đi, xe giao vật tư có thể không vào tới. Đại lý vật tư nông nghiệp trên địa bàn có thể tra trong danh bạ doanh nghiệp của trang.
Đường vào vườn và chỗ tập kết hàng
Ở Tà Đùng, nhiều vườn đi vào bằng đường đất đỏ do các hộ tự mở. Mùa khô đi lại dễ, nhưng mùa mưa xe máy trượt, xe công nông sa lầy, có đoạn xẻ rãnh sâu. Với những vườn có sầu riêng, bơ thu hoạch giữa mùa mưa, đường vào là chuyện sống còn của vụ trái.
Việc có thể làm trong mùa khô: đắp lại mặt đường, tạo độ nghiêng cho nước chảy ra mép thay vì chảy dọc giữa đường; khơi rãnh hai bên; rải đá, sỏi ở những đoạn dốc và đoạn hay lầy; làm cống nhỏ hoặc rãnh ngang ở những chỗ nước cắt qua đường. Nhiều hộ cùng dùng một đường thì nên góp công góp tiền làm chung.
Cũng nên tính trước chỗ tập kết hàng gần đường lớn, nơi xe thu mua vào được ngay cả khi mưa. Khi đường vào vườn quá lầy, trái được gánh hoặc chở bằng xe nhỏ ra chỗ tập kết, đỡ thiệt hại hơn để trái chín rụng trong vườn.
Khi không đủ người: thứ tự ưu tiên
Không phải nhà nào cũng làm xong mọi việc trước mùa mưa. Thứ tự ưu tiên gợi ý, từ việc gây thiệt hại lớn nhất nếu bỏ qua:
- Thoát nước cho những chỗ đã từng úng, từng sạt, nhất là quanh gốc tiêu, sầu riêng.
- Chặn rãnh xói đang mở rộng, đắp lại mép bậc đã sụt.
- Che đậy phân hữu cơ đã chở ra lô, cất kho thuốc, phân bón khỏi chỗ có thể bị ngập, dột.
- Gia cố những đoạn đường vào vườn hay lầy nhất.
- Đào và bón lót hố trồng mới.
- Các việc khác như sơn sửa chòi, thay ống tưới hỏng.
Nếu thiếu người, có thể đổi công với hàng xóm: nhà này xong đường thì sang làm rãnh cho nhà kia. Đây là cách làm quen thuộc ở các thôn vùng cao, vừa tiết kiệm vừa giữ tình làng xóm.
Những việc làm dở chưa xong trước mưa nên được ghi vào sổ, để đầu mùa khô năm sau đưa lên đầu danh sách. Vườn đồi thường lặp lại cùng một chỗ hỏng mỗi năm nếu chỉ sửa tạm.
Dấu hiệu mưa sắp về và tin thời tiết
Người làm vườn lâu năm ở vùng hồ thường để ý những dấu hiệu quen thuộc: những ngày cuối mùa khô trời oi bức hơn, chiều có mây dày kéo lên từ phía rừng, đêm có sấm chớp xa. Mặt hồ chiều tối lặng, không khí ẩm hơn. Những dấu hiệu này cho biết mùa mưa đã gần, nhưng không cho biết chính xác ngày nào.
Bên cạnh kinh nghiệm, nên theo dõi bản tin dự báo thời tiết cho khu vực Tây Nguyên và tỉnh Lâm Đồng trên đài, ti vi hoặc điện thoại; các bản tin cảnh báo giông, lốc, mưa lớn cũng cần chú ý vì giông đầu mùa ở vùng đồi có thể kèm gió giật làm gãy cành, đổ trụ tiêu.
Khi thấy mưa đã gần, những việc còn dở nên ưu tiên theo thứ tự ở mục trên. Những việc còn lại có thể làm trong các khoảng nắng xen giữa mùa mưa, nhưng sẽ vất vả hơn nhiều.
Kho, chòi vườn và điện nước trước mùa mưa
Chòi vườn và kho chứa thường là nơi để phân bón, thuốc, máy bơm, bình phun, dụng cụ. Trước mùa mưa, kiểm tra mái có dột không, nền có bị nước tràn vào không. Phân bón hoá học gặp ẩm sẽ chảy nước, vón cục; thuốc bảo vệ thực vật bị ngập có thể rò rỉ ra đất và chảy xuống khe. Kê cao vật tư khỏi nền, sửa mái, đào rãnh quanh chòi.
Hệ thống tưới cũng cần được thu gọn sau mùa khô: ống dây phơi nắng cả mùa đã giòn, đầu tưới bị tắc, máy bơm đặt ở bờ ao có thể bị ngập khi nước lên. Tháo những đoạn ống không dùng trong mùa mưa, cất máy bơm nơi khô ráo, kiểm tra dây điện kéo ra vườn. Dây điện chắp nối tạm qua mùa khô rất nguy hiểm khi gặp mưa; nên nhờ thợ điện làm lại cho an toàn.
Nhà nào có ao trữ nước nên kiểm tra bờ ao, đường tràn: mùa mưa ao đầy nhanh, nước tràn không có lối sẽ xói bờ và có thể làm vỡ ao. Đường tràn cần được gia cố, dẫn nước ra chỗ an toàn chứ không đổ thẳng lên taluy bên dưới.
Một ví dụ lịch hai tháng cho nông hộ trồng xen
Ví dụ giả định cho một nông hộ có vài ha trồng xen cà phê, tiêu và sầu riêng ở lưng đồi Tà Đùng: nửa đầu tháng 3 vẫn còn hái tiêu đợt cuối, phơi và cất hàng; nửa sau tháng 3 tỉa dây tiêu, dọn gốc, đồng thời thuê người khơi rãnh, sửa bậc ở những chỗ đã hỏng năm trước. Đầu tháng 4 đào hố trồng dặm cho những gốc sầu riêng chết, chở phân hoai ra lô và che bạt; giữa tháng 4 gia cố đường vào vườn cùng hai nhà hàng xóm.
Cuối tháng 4, nếu trời đã có những trận mưa đầu, kiểm tra rãnh thoát nước sau mưa, hẹn vườn ươm ngày nhận cây giống, hẹn người làm cho đợt bón phân và trồng dặm. Lịch thật của mỗi nhà sẽ khác; ví dụ này chỉ cho thấy các việc nặng về đất và vận chuyển được dồn lên trước, việc cần đất ẩm được để sau.
Ai đã quen ghi sổ có thể lấy lịch của năm trước làm khung, đánh dấu những việc năm trước làm muộn hoặc bị bỏ, rồi đưa chúng lên sớm hơn.
Câu hỏi thường gặp
Nên đào hố trồng sầu riêng từ tháng mấy?
Thường đào trong mùa khô, khoảng vài tháng trước khi trồng, để đất có thời gian phơi ải và kịp trộn phân hoai lấp hố trước mùa mưa. Trồng thường vào đầu mùa mưa khi đất đã ẩm đều. Kích thước hố nên theo khuyến cáo kỹ thuật cho từng giống và loại đất.
Có nên đốt cỏ dọn vườn trước mùa mưa không?
Không nên. Đốt cỏ cuối mùa khô ở vùng gần Vườn quốc gia Tà Đùng dễ gây cháy lan và có thể vi phạm quy định phòng cháy chữa cháy rừng. Lớp cỏ khô và tủ gốc còn giúp đỡ hạt mưa đầu mùa, giảm xói mòn trên dốc.
Mua cây giống trước bao lâu là vừa?
Nên đặt trước và hẹn nhận khi mưa đã đều, thay vì mua về sớm để lâu trong bầu dưới nắng nóng. Khi nhận cây, đặt nơi râm, tưới đủ vài ngày cho cây quen điều kiện trước khi trồng.
Phân hữu cơ chở ra lô trước có bị mất chất không?
Nếu để ngoài trời không che, nắng làm khô và mưa làm trôi mất một phần dinh dưỡng. Đóng bao hoặc đánh đống gọn, che bạt hoặc để dưới mái tạm, xa khe suối, thì có thể giữ tới lúc bón.
Rãnh thoát nước trên dốc nên làm theo hướng nào?
Thường làm theo đường đồng mức để giữ và phân tán nước, kết hợp vài rãnh dẫn nước có gia cố đưa nước dư xuống khe một cách an toàn. Rãnh đào thẳng dọc dốc không gia cố dễ thành rãnh xói. Dốc lớn nên hỏi cán bộ kỹ thuật.
Không kịp làm đường trước mùa mưa thì sao?
Ưu tiên những đoạn hay lầy nhất và những chỗ nước cắt qua đường. Tính trước chỗ tập kết hàng gần đường lớn và phương tiện nhỏ chở trái ra. Năm sau đưa việc làm đường lên đầu danh sách việc mùa khô.