Giếng khoan là cách nhiều nông hộ quanh hồ Tà Đùng dùng để có nước tưới vào cuối mùa khô, khi suối cạn và ao đã thấp. Nên khoan khi vườn không có nguồn nước mặt đủ dùng, ở xa hồ, và nhu cầu tưới đủ lớn để bù chi phí; không nên coi giếng là lời giải duy nhất, vì trên đất đá bazan, không mũi khoan nào chắc chắn ra nước — có giếng nhiều nước, có giếng yếu, có giếng khô.
Khai thác nước dưới đất ở Việt Nam chịu sự điều chỉnh của Luật Tài nguyên nước 2023 và các văn bản hướng dẫn: việc khoan phải do đơn vị, cá nhân đủ điều kiện hành nghề khoan nước dưới đất theo quy định làm, và tùy quy mô mà giếng phải kê khai, đăng ký hoặc xin phép. Bài này giải thích những điều đó theo nguyên lý, áp vào vườn ở xã Tà Đùng (Lâm Đồng; trước 7/2025 là Đắk Som, Đắk R'Măng thuộc huyện Đắk Glong, tỉnh Đắk Nông). Quy định cụ thể có thể đổi, bà con nên hỏi lại xã trước khi khoan.
Nước ngầm dưới đồi bazan nằm ở đâu
Lớp đất đỏ bazan dày bên trên là sản phẩm phong hoá của đá bazan bên dưới. Nước mưa ngấm qua lớp đất, đọng lại trong những phần đất phong hoá ẩm và đi vào các khe nứt, lỗ rỗng của đá bazan. Giếng đào truyền thống lấy nước ở phần nông, nên hay cạn cuối mùa khô; giếng khoan đi sâu hơn để gặp những khe nứt chứa nước trong đá.
Cái khó là nước trong đá nứt nẻ không trải đều như một cái bể. Có chỗ khe nứt nhiều, nối với nhau, nước ra mạnh; cách đó vài chục mét đá đặc, khoan sâu mà gần như không có nước. Đây là lý do cùng một thôn có nhà khoan trúng mạch tốt, nhà bên cạnh khoan hai lần vẫn yếu. Không có cách nhìn mặt đất mà biết chắc.
Người làm nghề lâu năm ở vùng có thể dựa vào kinh nghiệm địa hình (chỗ trũng, gần khe, nơi giếng hàng xóm tốt) và đôi khi dùng phương pháp thăm dò địa vật lý để chọn điểm, nhưng tất cả chỉ tăng khả năng trúng, không bảo đảm. Bà con nên nghi ngờ bất kỳ lời hứa "bao có nước" nào không đi kèm điều khoản rõ ràng khi khoan không ra nước.
Khi nào nên khoan, khi nào nên làm thứ khác trước
Nên khoan khi: vườn ở xa hồ và suối; ao trữ không đủ chỗ đào hoặc đất thấm quá mạnh; diện tích cây lâu năm cần tưới đủ lớn; nhiều giếng quanh khu vực có nước ổn định qua mùa khô; và mình có điện ra tới chỗ khoan hoặc tính được nguồn điện cho bơm.
Nên làm ao trữ hoặc tưới tiết kiệm trước khi: vườn nhỏ, cây còn non, nhu cầu nước chưa lớn; xung quanh có nhiều giếng yếu, giếng khô; hoặc vườn đang tưới phung phí bằng cách xả ống tràn. Cắt được phần nước lãng phí và trữ được nước mưa nhiều khi rẻ hơn và chắc hơn khoan một giếng mới.
Không nên khoan: sát hố ủ phân, chuồng trại, nhà vệ sinh tự hoại, kho thuốc bảo vệ thực vật; trên đất không thuộc quyền sử dụng của mình; trong khu vực mà chính quyền đã khoanh hạn chế khai thác nước dưới đất (nếu có) — hỏi xã để biết.
Tính cả chi phí chạy giếng, không chỉ chi phí khoan. Giếng sâu cần bơm chìm đủ sức, đường điện, tủ điện; mỗi mùa khô tốn tiền điện đáng kể. Ở chỗ chưa có lưới điện tốt, phải tính máy nổ hoặc bơm năng lượng mặt trời. Đặt cả những khoản này lên bàn trước khi quyết.
Đăng ký, xin phép và chọn thợ: nguyên lý cần biết
Không cần thuộc từng điều luật, nhưng cần hiểu đúng mấy nguyên lý dưới đây và hỏi lại xã trước khi làm, vì quy định hướng dẫn có thể được sửa đổi:
- Nước dưới đất là tài nguyên do Nhà nước thống nhất quản lý. Luật Tài nguyên nước 2023 (có hiệu lực từ 1/7/2024) phân loại việc khai thác theo quy mô: quy mô nhỏ của hộ gia đình có thể chỉ phải kê khai, đăng ký hoặc thuộc diện không phải đăng ký; quy mô lớn hơn phải có giấy phép.
- Ngưỡng cụ thể (bao nhiêu khối mỗi ngày đêm thì phải đăng ký, phải xin phép) nằm ở văn bản hướng dẫn và có thể khác nhau theo vùng — hỏi cán bộ phụ trách tài nguyên – môi trường của xã hoặc Sở Nông nghiệp và Môi trường của tỉnh.
- Người khoan phải đủ điều kiện hành nghề khoan nước dưới đất. Hỏi thợ giấy tờ hành nghề do ai cấp, ai đứng tên, làm hợp đồng ghi rõ độ sâu, đường kính, ống chống, xử lý khi không ra nước.
- Giếng hỏng, giếng khô phải được trám lấp đúng cách, không bỏ hở. Lỗ khoan bỏ hở là đường cho nước bẩn, phân bón, thuốc trên mặt đất chảy thẳng xuống tầng nước ngầm của cả vùng, và là chỗ nguy hiểm cho trẻ em, vật nuôi.
- Giữ giấy tờ: hợp đồng, biên bản, kết quả thử bơm, giấy đăng ký (nếu có) — cần khi có tranh chấp nước với hàng xóm hoặc khi chuyển nhượng vườn.
Từ chọn điểm tới thử bơm: các bước một lần khoan
Trình tự dưới đây là khung chung để bà con biết mình nên hỏi gì ở mỗi bước, không phải hướng dẫn kỹ thuật cho thợ:
- Hỏi quanh trước khi chọn điểm. Giếng của các nhà gần nhất sâu bao nhiêu, nước có bền qua mùa khô không, có đục, có mùi không. Đây là thông tin rẻ nhất và đáng tin nhất bà con có.
- Chọn điểm hợp với vườn. Gần chỗ cần dùng nước, có đường cho máy khoan vào trong mùa khô, xa nguồn ô nhiễm, không nằm trên đường nước lũ chảy qua.
- Thỏa thuận rõ phương án khi không ra nước. Khoan tới độ sâu bao nhiêu thì dừng, tính tiền thế nào, có khoan lại điểm khác không.
- Theo dõi lúc khoan. Ghi lại độ sâu gặp nước, độ sâu đá cứng, độ sâu dừng; giữ một ít mẫu đất đá nếu được. Ghi chép này giúp những lần sau và giúp hàng xóm.
- Thử bơm đủ lâu. Bơm liên tục nhiều giờ, xem mực nước trong giếng hạ tới đâu rồi đứng lại hay tiếp tục tụt. Lưu lượng thử ngắn trong mùa mưa thường cao hơn nhiều so với cuối mùa khô.
- Làm miệng giếng kín. Đổ bệ, nâng miệng giếng cao hơn mặt đất, đậy nắp, để nước mưa bẩn không chảy ngược vào giếng.
Giếng yếu dần cuối mùa khô: dấu hiệu và cách dùng cho bền
Giếng tốt tháng 12 có thể chỉ còn nửa sức vào tháng 3. Dấu hiệu dễ thấy: bơm chạy một lúc thì nước ra yếu, có bọt khí, rồi bơm tự ngắt (nếu có bảo vệ cạn nước) hoặc kêu khác thường. Đó là lúc mực nước trong giếng đã hạ xuống gần đầu hút. Cố chạy tiếp là cách nhanh nhất để cháy bơm.
Cách dùng bền là bơm từng đợt ngắn, nghỉ cho giếng hồi, và bơm vào bể hay ao trung gian rồi từ đó mới tưới ra vườn, thay vì nối bơm giếng thẳng ra đầu tưới. Như vậy giếng làm việc đều theo sức của nó, còn việc tưới nhanh hay chậm do bể quyết định. Gắn thiết bị bảo vệ chạy khô cho bơm chìm là khoản nhỏ so với giá một cái bơm.
Một điều bà con hay quên: giếng của mình và giếng hàng xóm có thể cùng lấy nước một tầng. Năm hạn, nhiều nhà cùng bơm mạnh thì mực nước chung hạ xuống, giếng nông nhất cạn trước. Chia giờ bơm, ưu tiên nước ăn uống, chia sẻ nước cho nhà giếng cạn — những lệ cũ của thôn có lý do của nó.
Nước giếng có tưới được cho mọi cây không
Nước giếng khoan trên vùng bazan thường dùng tưới được, nhưng không phải giếng nào cũng như nhau. Những điểm nên kiểm:
- Nước đục, nhiều cặn sau khi bơm: làm tắc bộ lọc và đầu nhỏ giọt. Cần bể lắng hoặc lọc tốt trước khi vào hệ tưới.
- Nước có màu vàng đỏ, mùi tanh sau khi để ngoài không khí: có thể nhiều sắt. Sắt kết tủa làm bẩn ống, tắc béc; với tưới gốc bằng vòi thường ít ảnh hưởng hơn.
- Nước dùng để ăn uống thì cần xét nghiệm ở nơi có chức năng, không tự đánh giá bằng mắt. Nước tưới vườn và nước sinh hoạt nên được nghĩ là hai chuyện.
- Giếng gần nơi phun thuốc, bón phân nhiều năm: nước có thể nhiễm, nhất là giếng miệng hở. Đây thêm một lý do làm miệng giếng kín và không pha thuốc ngay cạnh giếng.
Nếu định dùng nước giếng cho hệ nhỏ giọt, nên lấy một mẫu nước để cán bộ kỹ thuật xem trước khi chọn bộ lọc. Chi phí một bộ lọc phù hợp ít hơn nhiều so với công thông tắc hàng trăm đầu nhỏ giọt mỗi mùa.
Giếng đào cũ: nạo vét, đào sâu hay bỏ
Nhiều vườn mua lại ở Tà Đùng có sẵn giếng đào từ thời người khai hoang trước. Giếng đào nông nên hay cạn cuối mùa khô, nhưng vẫn có giá trị: nước nhiều trong những tháng đầu mùa khô, dùng để nạp ao hoặc tưới cây gần giếng. Nạo vét giếng đào thường làm vào cuối mùa khô khi nước thấp nhất — vừa dễ làm, vừa thấy được giếng cần sâu thêm bao nhiêu.
Nạo giếng đào là việc nguy hiểm: thành giếng có thể sụt, đáy giếng sâu có thể thiếu khí. Không xuống giếng một mình; có người trên miệng giếng, dây an toàn; không thả máy nổ xuống gần miệng giếng vì khí thải đọng xuống đáy. Mỗi năm vẫn có tai nạn ngạt khí khi xuống giếng ở vùng nông thôn.
Nếu giếng đào đã sụt thành, nước bẩn, không còn dùng, thì lấp lại cho an toàn. Giếng bỏ hoang trong vườn đồi rậm cỏ là cái bẫy cho người hái trái, cho trẻ em đi chơi và cho trâu bò.
Ao trữ hay giếng khoan: một phép so sánh cho vườn cụ thể
Lấy một vườn ví dụ giả định: khoảng một héc-ta trên lưng đồi, cách hồ gần một cây số, đã có điện, trồng sầu riêng xen bơ đang năm thứ ba. Chủ vườn phân vân giữa đào một ao trữ ở góc trũng và khoan một giếng ở giữa vườn. Cách nghĩ cho rõ là đặt hai phương án cạnh nhau theo mấy câu hỏi chứ không theo lời ai khuyên.
Câu thứ nhất: nước có chắc không. Ao hứng nước mưa thì chắc có nước nếu bờ giữ và đất không thấm quá mạnh; giếng thì có thể khô. Câu thứ hai: nước đủ tới cuối mùa không. Ao bị bốc hơi, thấm, và chỉ có đúng lượng đã trữ; giếng còn được bổ sung một phần từ tầng nước ngầm nhưng cũng yếu dần. Câu thứ ba: mất đất bao nhiêu. Ao lấy một phần diện tích trồng; giếng gần như không. Câu thứ tư: chi phí chạy hằng năm. Ao đặt cao thì tưới tự chảy, gần như không tốn điện; giếng sâu mỗi mùa khô đều phải chạy bơm chìm.
Nhiều vườn rốt cuộc chọn cả hai theo thứ tự: ao làm nền, giếng làm nguồn bù cho mấy tuần cuối mùa khô, bơm giếng vào ao chứ không tưới thẳng. Điều quan trọng là quyết khi đã có số đo thật của vườn mình — diện tích cây, độ cao, giếng hàng xóm — chứ không theo phong trào cả thôn đang khoan.
Câu hỏi thường gặp
Khoan giếng ở Tà Đùng thường sâu bao nhiêu?
Không có con số chung. Độ sâu phụ thuộc vị trí trên đồi, tầng đá và khe nứt chứa nước ở điểm khoan. Cách tham khảo đáng tin nhất là hỏi độ sâu giếng của các nhà quanh vườn mình, và thỏa thuận trước với thợ độ sâu tối đa sẽ khoan.
Giếng khoan của hộ gia đình có phải xin phép không?
Tùy quy mô khai thác. Luật Tài nguyên nước 2023 chia theo lượng nước khai thác: quy mô nhỏ của hộ gia đình có thể chỉ kê khai, đăng ký hoặc không phải đăng ký, quy mô lớn hơn phải có giấy phép. Ngưỡng cụ thể nên hỏi xã, vì văn bản hướng dẫn có thể thay đổi.
Khoan không ra nước thì xử lý cái lỗ thế nào?
Lỗ khoan không dùng phải được trám lấp đúng cách, không được bỏ hở. Đây là yêu cầu của quy định về tài nguyên nước, đồng thời để tránh nước bẩn chảy xuống tầng nước ngầm và tránh tai nạn. Nên ghi trách nhiệm trám lấp vào hợp đồng với thợ khoan.
Có nên khoan giếng gần ranh đất hàng xóm không?
Nên giữ khoảng cách hợp lý và nói chuyện trước, nhất là khi hàng xóm đã có giếng gần đó. Hai giếng quá gần cùng lấy một tầng nước sẽ cạnh tranh nhau vào mùa khô, dễ sinh mâu thuẫn mà không bên nào có thêm nước.
Vì sao giếng mới khoan mùa mưa thì mạnh, mùa khô lại yếu?
Mùa mưa nước ngầm được bổ sung, mực nước cao; mùa khô không còn bổ sung lại bị nhiều giếng cùng bơm nên mực nước hạ. Vì vậy lưu lượng đo khi khoan trong mùa mưa thường không phản ánh sức giếng cuối mùa khô.
Bơm chìm hay máy bơm đặt trên miệng giếng?
Giếng khoan sâu thường phải dùng bơm chìm vì máy đặt trên miệng chỉ hút được nước ở độ sâu hạn chế. Chọn cỡ bơm theo độ sâu mực nước, độ cao cần đẩy lên và lưu lượng giếng, nên nhờ người có chuyên môn tính trước khi mua.