Vườn trên các sườn đồi ở Tà Đùng đều đổ nước mưa xuống khe suối rồi về hồ thủy điện Đồng Nai 3; để không làm bẩn nước hồ, nhà vườn cần giữ một dải cỏ cây dày làm vùng đệm ở chân dốc và ven mép nước, pha thuốc và rửa bình xa nguồn nước, gom vỏ chai thuốc vào chỗ thu gom, ủ phân chuồng có mái che, và bón phân vào rãnh thay vì rải mặt trước mưa.
Hồ là nguồn nước tưới, nước cho chăn nuôi, nơi nuôi cá, và với nhiều hộ còn là nguồn nước sinh hoạt sau khi xử lý. Xã Tà Đùng (Lâm Đồng; trước 7/2025 gồm Đắk Som, Đắk R'Măng, huyện Đắk Glong, Đắk Nông) ôm phần thượng hồ, ngay cạnh Vườn quốc gia Tà Đùng. Những gì trôi từ vườn xuống hồ không mất đi đâu mà quay lại với chính người dân trong vùng.
Bài này giải thích nước bẩn đi theo đường nào, rồi đi vào từng việc cụ thể nhà vườn có thể làm. Quy định về hành lang bảo vệ hồ chứa, khai thác nước và xả thải do cơ quan quản lý hồ và chính quyền xã hướng dẫn; mọi công trình hay hoạt động sát mép nước nên hỏi trước.
Từ vườn xuống hồ: nước bẩn đi bằng những đường nào
Đường thứ nhất là nước mưa chảy tràn. Mỗi trận mưa giông đầu mùa trên dốc đất đỏ cuốn theo đất mặt, phân bón còn nằm trên mặt đất, thuốc bám trên lá và đất. Nước đỏ đục chảy về khe, về hồ; đất bồi lắng làm cạn dần các vịnh nhỏ, còn đạm và lân trong phân làm nước giàu dinh dưỡng.
Đường thứ hai là đổ thẳng: rửa bình phun ở bờ suối, đổ thuốc thừa xuống khe, vứt vỏ chai, bao bì xuống nước, cho nước rỉ từ chuồng trại chảy thẳng ra suối. Lượng mỗi lần có thể nhỏ, nhưng gom cả vùng và cả năm thì không nhỏ.
Đường thứ ba là ngấm. Một phần phân, thuốc ngấm xuống đất, đi theo mạch nước ngầm ra suối, ra giếng. Đường này chậm và khó thấy, nhưng là lý do giếng gần vườn, gần chuồng hay bị nhiễm bẩn.
Nước giàu dinh dưỡng và chuyện tảo nở hoa
Khi đạm và lân từ phân bón, phân chuồng đổ về hồ nhiều, các loài tảo và thực vật thuỷ sinh phát triển mạnh. Ở những vịnh nước nông, kín gió, mùa nắng nóng, nước có thể chuyển màu xanh đục, có váng. Hiện tượng này được gọi là phú dưỡng, đã được ghi nhận ở nhiều hồ chứa. Khi tảo chết và phân huỷ, nước thiếu ô xy, cá nuôi lồng có thể bị nổi đầu, chết hàng loạt.
Một số loài tảo còn có thể tạo độc tố, ảnh hưởng tới vật nuôi uống nước và người dùng nước chưa xử lý. Đây là lý do khi thấy nước hồ có váng xanh dày bất thường, không nên cho gia súc uống trực tiếp, không dùng làm nước sinh hoạt và nên báo chính quyền xã.
Hồ Tà Đùng rộng và có dòng chảy theo vận hành thủy điện, nhưng những vịnh nhỏ ven bờ, nơi vườn đồi đổ xuống trực tiếp, là chỗ chịu tác động trước tiên. Giữ cho những vịnh này sạch là việc của những vườn ngay trên đó.
Vùng đệm cỏ cây: bộ lọc rẻ nhất
Giữ một dải cỏ cây dày ở chân dốc. Dải cỏ, bụi cây bản địa không cày xới ở phía dưới vườn giữ lại phần lớn đất trôi và một phần phân, thuốc theo nước mưa. Đây là việc ít tốn kém nhất mà hiệu quả rõ nhất.
Dọc mép khe suối cũng cần dải đệm. Không phát trắng tới sát mép khe, không trồng cây sát bờ rồi phun thuốc. Giữ cỏ cây hai bên khe để nước vào khe đã được lọc qua một lần.
Không phun thuốc, không bón phân trong vùng đệm. Vùng đệm là để lọc, không phải để sản xuất thêm. Phun hay bón ở đó là đưa thẳng hoá chất vào nước.
Tôn trọng hành lang bảo vệ hồ chứa. Hồ thủy điện có quy định về hành lang bảo vệ và vùng bán ngập; việc canh tác, xây dựng trong phạm vi này phải theo quy định. Hỏi chính quyền xã và đơn vị quản lý hồ trước khi làm gì sát mép nước.
Pha thuốc và rửa bình phun đúng chỗ
Phần lớn ô nhiễm do thuốc bảo vệ thực vật đến từ những thao tác quanh việc phun, không phải từ chính lúc phun:
- Chọn một chỗ pha thuốc cố định, bằng phẳng, xa ao, giếng, khe suối và mép hồ; tốt nhất ở đầu vườn, gần kho thuốc.
- Chở nước tới chỗ pha bằng can, thùng; không mang bình xuống suối, xuống hồ để lấy nước pha trực tiếp.
- Pha vừa đủ lượng cần dùng cho diện tích định phun, theo hướng dẫn trên nhãn, để không còn thuốc thừa.
- Nếu còn thừa ít, phun hết lên chính khu vừa phun, không đổ xuống đất, xuống khe.
- Rửa bình ngay tại khu vừa phun, phun nước rửa lên cây trong khu đó; súc rửa vỏ chai theo hướng dẫn trên nhãn và đổ nước súc vào bình.
- Người phun tắm, giặt đồ bảo hộ ở nhà, không tắm giặt ở suối, ở hồ ngay sau khi phun.
Những bước này cũng là yêu cầu của VietGAP và các tiêu chuẩn sản xuất an toàn, nên làm quen sớm thì sau này đăng ký chứng nhận không phải sửa lại thói quen.
Vỏ chai, bao gói thuốc: gom về đâu
Ra những khe suối gần vườn ở nhiều vùng trồng cây lâu năm, không khó thấy vỏ chai thuốc, bao gói bị nước cuốn mắc vào rễ cây. Vỏ chai còn sót thuốc là nguồn ô nhiễm trực tiếp vào nước. Đốt vỏ chai, bao gói ngoài vườn thì sinh khói độc cho người đốt.
Cách làm đúng là súc rửa theo hướng dẫn trên nhãn, cho vào thùng hoặc bao có nắp đặt trong kho thuốc, rồi đưa tới bể hay điểm thu gom bao gói thuốc bảo vệ thực vật nếu địa phương có. Ở nhiều vùng, xã hoặc hợp tác xã đặt bể thu gom ở đầu các đường lên vườn và định kỳ thuê đơn vị có chức năng xử lý. Hỏi trưởng thôn, cán bộ nông nghiệp xã Tà Đùng về điểm thu gom gần nhất.
Nếu chưa có điểm thu gom, nhóm hộ có thể kiến nghị với xã, hợp tác xã hoặc đơn vị thu mua nông sản cùng làm. Trong khi chờ, giữ vỏ chai trong thùng kín ở kho, không chôn gần giếng, không vứt xuống suối.
Phân chuồng, chuồng trại và nước rỉ
Nhiều hộ quanh hồ nuôi bò, heo, gà; chuồng thường làm gần nhà, có khi gần suối cho tiện nước. Nước rửa chuồng và nước rỉ từ đống phân là nguồn đạm, lân rất đậm đặc, chảy thẳng ra suối là góp phần làm nước hồ phú dưỡng, lại mang mầm bệnh.
Nên có rãnh dẫn nước thải chuồng về hố chứa hoặc hầm biogas nếu có điều kiện, không cho chảy thẳng ra khe. Đống phân để ủ phải có mái che, có rãnh quanh chân, đặt xa nguồn nước. Phân đã ủ hoai bón cho vườn thì vùi vào rãnh, phủ lại, không rải mặt ngay trước những ngày mưa lớn.
Với chuồng mới, chọn chỗ cao ráo, cách xa suối và mép hồ, và hỏi chính quyền xã về các quy định liên quan tới chăn nuôi và vệ sinh môi trường. Đặt đúng chỗ từ đầu đỡ tốn hơn nhiều so với dời chuồng sau này.
Bón phân thời điểm nào để ít trôi xuống hồ
Ở Tà Đùng, những trận mưa đầu mùa thường đến đột ngột và rất to. Phân bón rải mặt ngay trước một trận như vậy có thể trôi đi phần lớn, vừa phí tiền vừa làm bẩn nước. Nên bón khi đất đã ẩm sau vài trận mưa nhỏ, xem dự báo thời tiết, tránh bón ngay trước những ngày được dự báo mưa lớn.
Bón vào rãnh hoặc hố quanh gốc rồi lấp đất, phủ lớp tủ; chia nhỏ lượng phân thành nhiều lần theo nhu cầu của cây thay vì bón dồn một lần. Lấy mẫu đất phân tích định kỳ để bón đúng cái đất thiếu, không bón dư. Những việc này giảm cả chi phí lẫn lượng phân trôi về hồ.
Với phân chuồng và phân ủ, cũng áp dụng cùng nguyên tắc: không đổ đống trên mặt đất dốc chờ rải dần trong mùa mưa. Đống phân để ngoài trời gặp mưa là một nguồn nước rỉ chảy thẳng xuống khe. Chở tới đâu bón tới đó, phần chưa dùng để dưới mái che.
Một năm giữ nước sạch theo mùa ở Tà Đùng
Cuối mùa khô, trước những trận mưa đầu tiên, là lúc kiểm tra vùng đệm ở chân dốc và dọc khe: chỗ nào đã bị phát trống thì để cỏ mọc lại, chỗ nào có rãnh xói đâm thẳng xuống khe thì chặn bằng cành cây, bao đất, trồng cỏ. Dọn sạch vỏ chai, bao bì quanh vườn và trong khe trước khi nước lớn cuốn đi.
Đầu mùa mưa là lúc bón phân và cũng là lúc nước trôi nhiều nhất, nên bón vào rãnh và theo dõi dự báo mưa. Giữa mùa mưa, đi kiểm chỗ pha thuốc, kho thuốc có bị dột, bị ngập không; chuồng trại có nước rỉ tràn ra không. Cuối mùa mưa, khi tỉa cành và thu dọn sau thu hoạch, không đổ cành lá, trái hỏng xuống khe.
Mùa khô, mực nước hồ thường xuống thấp, lộ ra vùng bán ngập ven bờ. Đây là đất của hồ, có quy định riêng về sử dụng; không nên tự ý canh tác, rải phân hay phun thuốc trên vùng bán ngập, vì khi nước lên, mọi thứ trên đó đi thẳng vào hồ.
Nước giếng gần vườn: kiểm tra định kỳ
Nhiều hộ ở Tà Đùng dùng giếng đào hoặc giếng khoan gần nhà, gần vườn. Nếu kho thuốc, chỗ pha thuốc, đống phân hay chuồng trại đặt gần giếng, nguy cơ nhiễm bẩn qua đường ngấm là có thật, nhất là mùa mưa khi mực nước ngầm lên cao. Nên đặt những chỗ này cách xa giếng và ở phía thấp hơn giếng theo chiều dốc.
Nước giếng dùng cho sinh hoạt nên được kiểm tra chất lượng định kỳ tại cơ sở xét nghiệm, nhất là khi thấy nước đổi màu, có mùi lạ, hoặc khi trong nhà có người hay bị rối loạn tiêu hoá. Khi có vấn đề sức khoẻ, cần đi khám bác sĩ chứ không tự kết luận nguyên nhân từ nước. Thông tin về xét nghiệm nước có thể hỏi trạm y tế xã.
Giếng khoan cũ không dùng nữa nên được lấp hoặc bịt kín đúng cách, vì miệng giếng bỏ hoang là đường tắt để nước mặt bẩn đi thẳng xuống tầng nước ngầm mà các giếng khác trong xóm vẫn đang dùng.
Câu hỏi thường gặp
Vùng đệm ven hồ nên rộng bao nhiêu?
Không có một con số chung cho mọi vườn; tuỳ độ dốc, loại đất và quy định về hành lang bảo vệ hồ chứa. Dốc càng lớn, dải đệm càng nên rộng. Phần sát mép nước còn chịu quy định riêng, nên hỏi chính quyền xã và đơn vị quản lý hồ.
Có được lấy nước hồ pha thuốc phun không?
Nên chở nước tới chỗ pha cố định xa mép hồ, không mang bình xuống hồ để lấy nước pha trực tiếp. Việc bơm nước hồ để tưới cũng có thể liên quan quy định về khai thác nước, nên hỏi trước.
Nước hồ có váng xanh thì có tưới cây được không?
Váng xanh dày bất thường có thể là tảo nở hoa, có loài tạo độc tố. Không nên cho gia súc uống, không dùng sinh hoạt khi chưa xử lý. Với tưới cây, nên hỏi cán bộ chuyên môn và báo chính quyền xã để có thông tin chính xác.
Vỏ chai thuốc có bán ve chai được không?
Vỏ chai, bao gói thuốc bảo vệ thực vật là chất thải nguy hại, không nên bán ve chai hay tái sử dụng đựng đồ ăn uống. Súc rửa theo nhãn rồi đưa tới điểm thu gom bao gói thuốc của địa phương.
Hầm biogas có giúp giữ nước sạch không?
Hầm biogas giúp xử lý một phần chất thải chuồng trại, giảm mùi và giảm lượng nước thải chảy thẳng ra ngoài, đồng thời cho khí đốt. Nước và bã sau hầm vẫn cần được dẫn về nơi phù hợp, không xả thẳng xuống suối, hồ.
Vườn cách hồ khá xa có cần quan tâm không?
Có, vì nước mưa từ vườn vẫn chảy theo khe suối về hồ. Khoảng cách xa giúp có thêm đất, cỏ để lọc, nhưng các việc như pha thuốc xa suối, gom vỏ chai, ủ phân có mái che vẫn cần làm.