Vườn cây ăn trái và hồ tiêu trên đồi quanh hồ Tà Đùng thường dùng ba kiểu phun: bình phun đeo vai (tay áp hoặc chạy pin) cho vườn nhỏ, cây thấp, phun cục bộ; máy phun động cơ đặt cố định kéo dây dài cho vườn lớn, cây cao như sầu riêng, bơ; và gần đây là dịch vụ phun bằng máy bay không người lái ở một số vùng Tây Nguyên. Chọn kiểu nào tuỳ chiều cao cây, độ dốc và đường đi trong vườn.
Điều quan trọng hơn cái máy là cách phun: phun đúng chỗ, đúng lúc, đủ lượng, người phun được bảo vệ, và nước hồ Đồng Nai 3 dưới chân đồi không phải nhận phần thuốc thừa. Bài này nói về máy và kỹ thuật phun, không nói tên thuốc hay liều; mọi lựa chọn thuốc phải theo nhãn và theo tư vấn của cán bộ khuyến nông, bảo vệ thực vật địa phương.
Ba kiểu phun trên vườn đồi vùng hồ
Mỗi kiểu có chỗ đứng riêng. Nhiều vườn dùng kết hợp: máy động cơ cho đợt phun toàn vườn, bình đeo vai cho chỗ phát hiện bệnh cục bộ.
| Kiểu phun | Hợp vườn nào | Mạnh ở | Cần lưu ý |
|---|---|---|---|
| Bình đeo vai tay áp hoặc chạy pin | Vườn nhỏ, cây con, hồ tiêu, rau màu | Nhẹ, rẻ vận hành, phun điểm chính xác | Không với tới tán cây cao; người phun gần sương thuốc |
| Máy phun động cơ đặt cố định, dây dài | Vườn sầu riêng, bơ, mắc ca cây cao trên dốc | Áp lực mạnh, vươn tới tán, người không phải đeo nặng | Kéo dây trên dốc vất vả; dễ phun dư, trôi thuốc |
| Máy bay không người lái (thường là dịch vụ thuê) | Lô lớn, cây đồng đều, ít chướng ngại | Nhanh, người không tiếp xúc trực tiếp | Gió đồi, cây cao thấp xen, dây điện; phải hỏi quy định bay hiện hành và nhà cung cấp dịch vụ |
Với vườn xen canh nhiều tầng (cây cao che bóng, sầu riêng, cà phê, tiêu bên dưới) kiểu phun từ trên xuống khó phủ đều mặt dưới lá. Phun bằng tay vẫn là cách kiểm soát được nhiều nhất, dù tốn công hơn.
Béc phun và áp lực: nửa còn lại của chuyện chọn máy
Cùng một máy, đổi béc là đổi hẳn kết quả. Béc tạo hạt nhỏ phủ lá đều nhưng hạt dễ bay theo gió, đặc biệt trên sườn đồi trống gió quanh hồ. Béc tạo hạt lớn ít trôi hơn nhưng dễ chảy giọt khỏi lá. Béc hình quạt hợp phun băng thấp; béc hình nón hợp phun tán. Đọc hướng dẫn trên nhãn thuốc: nhiều nhãn ghi rõ loại béc hoặc kích thước hạt khuyên dùng.
Áp lực quá cao làm hạt nhỏ đi, tăng trôi dạt; áp lực quá thấp làm phun không tới. Với máy động cơ kéo dây dài lên dốc, áp lực ở đầu cần phun thấp hơn ở máy, vì mất áp theo chiều dài dây và theo độ cao. Người phun ở trên đồi nên có cách liên lạc với người đứng máy để tăng giảm áp phù hợp.
Mỗi đầu mùa phun, hiệu chỉnh máy bằng nước sạch: phun vào xô trong một khoảng thời gian đo được để biết lưu lượng béc, đi thử một hàng cây để biết bao nhiêu nước phủ đủ một cây. Có con số đó mới pha đúng lượng cho số cây cần phun, không thừa phải đổ bỏ, không thiếu phải pha thêm giữa chừng. Béc mòn phun lệch, phun lớn hơn định mức; thay béc mòn là việc rẻ nhất để giảm thuốc dư.
Trình tự một buổi phun an toàn trên vườn đồi
Thuốc bảo vệ thực vật là hoá chất có độc tính với người và môi trường. Thói quen tốt lặp lại mỗi buổi phun giảm phần lớn rủi ro.
- Đọc nhãn trước khi mua và trước khi pha: đối tượng, liều, đồ bảo hộ, thời gian cách ly trước thu hoạch. Không hiểu nhãn thì hỏi cán bộ khuyến nông, bảo vệ thực vật xã.
- Xem trời: không phun khi gió mạnh, khi sắp mưa, khi giữa trưa nắng gắt. Sáng sớm vùng hồ hay có sương dày, lá ướt làm thuốc chảy; chờ sương tan.
- Mặc đồ bảo hộ: khẩu trang hoặc mặt nạ phù hợp, kính, găng tay chống hoá chất, áo quần dài, ủng. Không phun bằng áo cộc và dép.
- Pha thuốc xa nguồn nước: không pha cạnh suối, ao, mép hồ. Dùng nước chở tới chỗ pha cố định trên nền có thể thu gom khi đổ tràn.
- Phun theo hướng gió, người đi ngược hướng sương thuốc, đi từ trên dốc xuống hoặc ngang dốc với bước chắc. Không ăn uống, hút thuốc khi đang phun.
- Pha vừa đủ, phun hết; phần còn lại trong bình pha loãng bằng nước sạch và phun lên phần vườn đã phun, không đổ xuống rãnh.
- Rửa bình, rửa người ở chỗ xa nguồn nước; tắm, thay đồ, giặt đồ bảo hộ riêng. Vỏ chai bao bì gom vào nơi thu gom theo hướng dẫn của xã, không vứt xuống suối hay hồ.
Người phun thấy chóng mặt, buồn nôn, khó thở, ngứa rát da sau khi phun cần ngừng ngay, rời khỏi khu vực, rửa sạch và đi khám, mang theo nhãn thuốc đã dùng để nhân viên y tế biết hoạt chất.
Hồ thủy điện dưới chân đồi: vì sao phải cẩn thận gấp đôi
Xã Tà Đùng ôm phần thượng hồ thủy điện Đồng Nai 3, nhiều vườn trải xuống tận mép nước. Nước mưa chảy tràn trên sườn mang theo đất và mọi thứ dính trên mặt đất xuống hồ. Người ven hồ dùng nước hồ, đánh bắt và nuôi cá; khách du lịch đi thuyền trên mặt hồ. Một vườn phun thuốc ẩu ảnh hưởng tới cả vùng chứ không chỉ một nhà.
Vài thói quen giúp giảm đáng kể lượng thuốc xuống hồ. Giữ một dải đệm cây cỏ không phun ở phần vườn giáp mép nước và giáp suối. Không phun trước trận mưa được dự báo. Không rửa bình, đổ nước rửa bình ở bờ hồ. Không chôn vỏ chai trong vườn sát nước. Phun đúng mục tiêu thay vì phun phủ cả vườn theo lịch: chỉ phun khi thấy sâu bệnh tới ngưỡng gây hại, theo hướng dẫn quản lý dịch hại tổng hợp.
Vùng ven hồ chứa và ven Vườn quốc gia Tà Đùng có thể có quy định riêng về sử dụng hoá chất. Hỏi chính quyền xã hoặc đơn vị quản lý liên quan về quy định áp dụng cho khu vực vườn mình.
Kéo dây phun trên dốc: chuyện nhỏ làm mệt cả buổi
Vườn sầu riêng, bơ trên đồi thường đặt máy phun động cơ và thùng pha ở chỗ bằng gần đường, kéo dây dài vài chục tới cả trăm mét lên xuống các hàng. Dây dài nặng nước, kéo lên dốc rất mỏi, lại hay vướng gốc cây, cắt ngang luống, cọ vào đá làm mòn vỏ dây. Một vài cách bà con hay dùng: đặt máy ở giữa vườn thay vì ở chân đồi để rút ngắn đoạn dây dài nhất; dùng hai người, một người phun một người gỡ dây; cuộn dây trên trục quay có tay quay thay vì kéo lê.
Kiểm các khớp nối dây trước mỗi buổi phun. Một khớp rò rỉ trên dốc làm người phun phía dưới bị ướt thuốc mà không biết. Dây cũ nứt vỏ nên thay; tiết kiệm một cuộn dây không đáng so với rủi ro dầm thuốc cả buổi.
Người đứng máy ở dưới cần nhìn được người phun hoặc liên lạc được bằng điện thoại, bộ đàm. Khi người phun trượt ngã, máy vẫn bơm áp lực cao, đầu cần phun văng tự do; tắt máy kịp thời giảm nguy hiểm.
Bảo quản máy phun và kho thuốc
Sau mỗi lần phun, súc rửa bình, máy, dây và béc bằng nước sạch nhiều lần, phun nước rửa lên khu vườn đã phun. Thuốc đọng lại trong máy làm hỏng gioăng, tắc béc, và có thể gây hại cho cây ở lần phun sau nếu đổi sang loại khác. Lọc ở đầu hút và ở bình cần tháo ra rửa.
Thuốc bảo vệ thực vật cất trong tủ hoặc kho riêng có khoá, khô ráo, xa bếp, xa chỗ để thực phẩm, xa nguồn nước, ngoài tầm với trẻ em. Không đựng thuốc vào chai nước uống. Thuốc hết hạn, thuốc không rõ nhãn thì hỏi xã về cách xử lý, không đổ bỏ ra vườn. Ghi sổ mỗi lần phun: ngày, loại thuốc, khu vực, người phun. Sổ này giúp tính được thời gian cách ly trước thu hoạch, và là phần hồ sơ mà các bên mua có yêu cầu truy xuất thường hỏi tới.
Đặt chỗ pha thuốc cố định trong nông trại
Chọn vị trí
Một nông trại trên đồi nên có một chỗ pha thuốc cố định thay vì pha ở đâu tiện đó. Chỗ tốt là nền bằng, cao hơn mặt đất xung quanh, xa giếng, ao, suối và mép hồ, gần đường xe để chở nước tới, có mái che mưa nắng. Đặt ở giữa vườn hoặc gần máy phun cố định để đoạn dây ngắn nhất. Tránh chỗ trũng nơi nước mưa dồn về, vì thuốc rơi vãi theo dòng chảy đi thẳng xuống rãnh.
Làm nền và giữ sạch
Nền láng xi măng có gờ thấp xung quanh, hoặc một tấm bạt dày đặt trong khung gỗ, giúp giữ lại phần thuốc đổ tràn để thấm bằng đất khô hay mùn cưa rồi gom lại, không để chảy loang. Trên nền có một thùng nước sạch riêng để rửa tay, rửa dụng cụ đong, một thùng có nắp đựng vỏ chai bao bì chờ đem đi điểm thu gom. Dụng cụ đong, que khuấy để riêng, đánh dấu bằng màu sơn hay dây buộc, không dùng lẫn cho việc bếp núc hay pha thức ăn chăn nuôi.
Ghi bảng ngay tại chỗ pha
Treo ở chỗ pha một cuốn sổ bọc nhựa ghi lưu lượng béc đã hiệu chỉnh, lượng nước cho một cây theo từng lô, và ngày phun gần nhất của từng lô. Người pha nhìn vào là biết pha bao nhiêu cho buổi hôm đó, không phải đoán. Ở các vườn có người làm thuê thay nhau phun, sổ này giảm hẳn chuyện phun chồng hai lần một lô hoặc bỏ sót lô. Đây cũng là thứ người mua có yêu cầu truy xuất hay muốn xem khi tới thăm vườn.
Khi nào nên để máy phun nằm yên
Máy phun tốt nhất là máy ít phải nổ. Ở nhiều vườn vùng hồ, lượng phun giảm được đáng kể nhờ những việc không cần máy: tỉa cành cho tán thông thoáng sau thu hoạch, dọn trái bệnh, lá bệnh ra khỏi vườn, thoát nước tốt quanh gốc mùa mưa, giữ thảm cỏ thấp thay vì phun cỏ, bón phân cân đối để cây khoẻ. Theo hướng quản lý dịch hại tổng hợp mà ngành bảo vệ thực vật khuyến cáo, phun là bước sau cùng, khi thăm vườn thấy sâu bệnh đã tới mức gây hại thật.
Đi thăm vườn định kỳ, mùa mưa nên mỗi tuần một vòng, mang theo sổ và điện thoại để chụp hình. Thấy dấu hiệu lạ thì chụp, ghi vị trí, so với lần trước. Phun điểm bằng bình đeo vai cho vài cây bệnh rẻ và an toàn hơn nhiều so với kéo máy phun cả vườn. Khi không chắc là bệnh gì, mang mẫu hoặc hình ảnh hỏi cán bộ khuyến nông xã trước khi mua thuốc, vì phun sai đối tượng là tốn hai lần: tiền thuốc và thời gian bệnh lan thêm.
Câu hỏi thường gặp
Bình phun chạy pin có thay được máy phun động cơ không?
Với vườn nhỏ, cây thấp như hồ tiêu, rau màu thì bình pin làm tốt và gọn. Với sầu riêng, bơ, mắc ca cây cao thì bình pin không đủ áp lực và tầm với; vẫn cần máy động cơ hoặc thiết bị phun tán chuyên dùng.
Có nên thuê máy bay không người lái phun cho vườn đồi không?
Có thể cân nhắc cho lô lớn, cây đồng đều, ít dây điện. Vườn xen nhiều tầng cây, sườn dốc nhiều gió thì hiệu quả phủ thuốc có thể không đều. Hỏi kỹ nhà cung cấp dịch vụ về giấy phép, kinh nghiệm bay vùng đồi và quy định hiện hành về bay phun.
Phun lúc mấy giờ là tốt nhất ở Tà Đùng?
Thường là buổi sáng sau khi sương tan và buổi chiều mát, khi gió nhẹ. Tránh giữa trưa nắng vì thuốc bay hơi nhanh và người phun mất sức, tránh lúc sắp mưa vì thuốc bị rửa trôi.
Thời gian cách ly là gì và vì sao quan trọng?
Thời gian cách ly là khoảng thời gian tối thiểu từ lần phun cuối tới khi được thu hoạch, ghi trên nhãn thuốc. Thu hoạch sớm hơn có nguy cơ dư lượng vượt mức cho phép, ảnh hưởng người ăn và bị bên mua từ chối lô hàng.
Vỏ chai thuốc bảo vệ thực vật xử lý thế nào?
Súc rửa vỏ chai ba lần, đổ nước súc vào bình phun, sau đó gom vào điểm thu gom bao gói thuốc theo hướng dẫn của xã. Không đốt, không chôn sát nguồn nước, không vứt xuống suối hay hồ.
Người phun có cần khám sức khoẻ định kỳ không?
Người thường xuyên phun thuốc nên khám sức khoẻ định kỳ và báo cho bác sĩ biết công việc tiếp xúc hoá chất của mình. Phụ nữ có thai, đang cho con bú, người có bệnh hô hấp không nên trực tiếp phun.