Quanh hồ Tà Đùng, mùa khô thường kéo dài từ khoảng tháng 12 tới tháng 4 năm sau, theo nhịp chung của khí hậu Tây Nguyên: một mùa mưa dài từ khoảng tháng 5 tới tháng 11 và một mùa khô gần như không mưa. Vườn đồi thiếu nước rõ nhất vào khoảng tháng 2 tới tháng 4, khi đất đã cạn ẩm sau nhiều tuần nắng gió, suối nhỏ teo lại và mép hồ thủy điện Đồng Nai 3 rút xa khỏi bờ.
Việc chuẩn bị nước vì vậy không bắt đầu khi lá cây đã héo, mà từ cuối mùa mưa (khoảng tháng 10, 11): đào hoặc nạo ao, kiểm giếng, sửa ống, tủ gốc trong lúc đất còn ẩm. Bài này dành cho nông hộ ở xã Tà Đùng (Lâm Đồng; trước 7/2025 là hai xã Đắk Som và Đắk R'Măng của huyện Đắk Glong, tỉnh Đắk Nông) và cho người mới lên lập vườn, muốn hiểu một năm nước của vùng đồi bazan để tính sớm.
Một năm nước của vùng đồi quanh hồ Tà Đùng
Tà Đùng nằm trên phần cao nguyên chuyển tiếp giữa Đắk Nông cũ và Lâm Đồng cũ, đất đồi đỏ bazan dốc xuống lòng hồ thủy điện Đồng Nai 3. Khí hậu chia hai mùa rõ. Mùa mưa thường mở đầu bằng vài cơn mưa giông khoảng tháng 4, tháng 5, rồi mưa dày dần, có những đợt mưa dầm nhiều ngày vào giữa và cuối mùa. Sang khoảng tháng 11, mưa thưa hẳn; từ tháng 12, nhiều tuần liền không có giọt nào, gió mùa thổi khô, sáng sớm có sương mù trên mặt hồ nhưng trưa nắng gắt.
Điều người mới lên hay bất ngờ là đất đỏ bazan trông giữ nước tốt mà vẫn khát nhanh. Đất bazan tơi, nhiều lỗ rỗng, hút nước mưa rất giỏi; nhưng trên sườn dốc, nước cũng thoát xuống chân đồi nhanh, và lớp mặt bị nắng gió hút ẩm mỗi ngày. Sau khoảng một tháng không mưa, lớp đất quanh rễ tơ của cây đã khô; tới tháng thứ ba, thứ tư của mùa khô, đất dưới tán cây non gần như cạn nếu không tưới.
Mép nước hồ cũng đi theo nhịp đó. Hồ Tà Đùng là hồ chứa thủy điện, nước được tích trong mùa mưa và hạ dần trong mùa khô khi nhà máy phát điện, xả nước cho hạ du. Vì vậy cuối mùa khô, dải đất bán ngập quanh hồ lộ ra rộng, chỗ đặt máy bơm hồi tháng 11 có thể cách mép nước khá xa vào tháng 3. Người dựa vào nước hồ để tưới phải tính trước chuyện này.
Vườn đồi khát theo từng giai đoạn của mùa khô
Bảng dưới đây là mô tả lệ chung để lên kế hoạch; năm nào mưa dứt sớm hay muộn thì các mốc trượt theo, và vườn trên đỉnh đồi luôn khát sớm hơn vườn ở chân dốc, gần khe suối.
| Giai đoạn (thường) | Đất và nguồn nước | Cây trong vườn | Việc nên làm |
|---|---|---|---|
| Cuối mùa mưa (khoảng tháng 10–11) | Đất còn ẩm sâu, suối chảy đều, hồ đầy | Cây lâu năm đang nuôi trái hoặc phân hoá mầm hoa | Đào, nạo ao; kiểm giếng, ống; tủ gốc khi đất còn ẩm |
| Đầu mùa khô (khoảng tháng 12–1) | Lớp mặt khô nhanh, đất sâu vẫn còn ẩm | Cây non bắt đầu héo trưa; cây lớn chưa sao | Tưới cây non trước; bắt đầu ghi lịch tưới |
| Giữa mùa khô (khoảng tháng 2–3) | Suối nhỏ cạn, giếng đào hạ mực, mép hồ rút xa | Cây lớn cần tưới đều; nhiều vườn tưới cho cây ra hoa | Chia nước theo ưu tiên; chống thất thoát trên ống |
| Cuối mùa khô (khoảng tháng 3–4) | Nguồn nước thấp nhất trong năm, nhiều nơi phải chia nước | Cây dễ rụng trái non, cháy lá nếu thiếu nước | Giữ nước cho cây đang mang trái; xem lại kế hoạch năm sau |
Điểm cần nhớ: nhu cầu nước của vườn đi ngược chiều với nguồn nước. Lúc cây cần nhiều nhất (cuối mùa khô, nhiều cây đang ra hoa, nuôi trái) cũng là lúc suối, giếng và hồ thấp nhất. Mọi kế hoạch nước tốt đều xuất phát từ việc trữ được nước của mùa mưa để dùng cho mấy tuần cuối này.
Vì sao vườn trên đất đồi bazan khát sớm hơn vườn đồng bằng
Độ dốc làm nước đi nhanh. Trên sườn đồi, nước mưa ngấm xuống rồi chảy ngang trong đất về phía thấp. Vườn ở lưng chừng và đỉnh đồi mất ẩm sớm; vườn ở chân dốc, gần khe nhận thêm nước thấm từ trên xuống nên bền ẩm hơn. Cùng một xã, hai vườn cách nhau vài trăm mét có thể cách nhau vài tuần trong chuyện bắt đầu phải tưới.
Gió mùa khô hút ẩm qua lá. Mùa khô vùng cao thường có gió đều, không khí khô. Lá cây thoát hơi nước nhiều hơn vào những ngày gió, nên cây trên đỉnh đồi, chỗ trống gió, khát hơn cây ở chỗ khuất. Hàng cây chắn gió và cây che bóng giúp đáng kể.
Đất trống thì lớp mặt nóng và khô. Đất đỏ bazan để trần dưới nắng trưa mùa khô nóng lên rất nhanh, nứt chân chim, mất ẩm. Vườn làm cỏ sạch trơn trong mùa khô thường khát hơn vườn có lớp tủ gốc hay thảm cỏ được phát thấp.
Rễ cây non còn nông. Cây trồng một, hai năm có rễ chủ yếu ở lớp đất mặt — đúng lớp khô sớm nhất. Đây là lý do cây non chết vì hạn nhiều hơn cây lớn, dù lượng nước mỗi cây cần ít hơn.
Lịch chuẩn bị nước, tính ngược từ cuối mùa mưa
Cách chắc nhất là chuẩn bị theo thứ tự dưới đây, bắt đầu khi trời còn mưa. Mốc tháng là lệ chung, nhìn trời từng năm mà dời.
- Khoảng tháng 9–10: đi một vòng vườn ghi lại chỗ nào khô sớm năm ngoái, cây nào héo trước. Kiểm ao: bờ có sạt không, bạt có rách không, đáy có bồi nhiều không. Nạo vét giếng đào nếu cần (việc này nhiều người để cuối mùa khô, khi nước thấp nhất).
- Khoảng tháng 10–11: sửa đường ống chính, thay khớp nối hỏng, súc rửa bộ lọc, kiểm máy bơm và đường điện ra bơm. Tranh thủ lúc đất còn ẩm để tủ gốc: lớp tủ phủ lên đất ẩm giữ được ẩm lâu, phủ lên đất đã khô thì giữ được ít.
- Khi mưa dứt hẳn: để ao, hồ trữ nhận những trận mưa cuối; đậy hoặc che bớt mặt ao nhỏ nếu có cách làm được để giảm bốc hơi.
- Đầu mùa khô: lập lịch tưới theo khu (cây non, cây đang cho trái, cây chưa cần). Ghi lại ngày tưới, giờ chạy bơm, mức nước ao, giếng sau mỗi lần — sổ này là thứ quý nhất cho năm sau.
- Giữa mùa khô: đo lại mực nước nguồn mỗi tuần. Nếu nguồn tụt nhanh hơn dự tính, giảm diện tưới từ sớm theo thứ tự ưu tiên, đừng đợi tới khi cạn hẳn mới cắt.
Chuẩn bị muộn hai, ba tuần nghe ít, nhưng ở vùng đồi, đó là khác biệt giữa việc tủ gốc lên đất ẩm và tủ gốc lên đất đã khô, giữa ống bị phát hiện rò khi còn nước dư và khi nguồn đã cạn.
Ước lượng nước cần cho vườn trước khi mùa khô tới
Không có con số chung "bao nhiêu khối nước một héc-ta" đúng cho mọi vườn Tà Đùng, vì nó phụ thuộc loại cây, tuổi cây, độ dốc, cách tưới và có tủ gốc hay không. Nhưng có một cách tự ước lượng đủ dùng: lấy lượng nước một lần tưới cho mỗi cây (theo kinh nghiệm vườn mình hoặc theo hướng dẫn của cán bộ khuyến nông), nhân với số cây, nhân với số lần tưới trong cả mùa khô.
Ví dụ giả định: một vườn có 300 cây, mỗi lần tưới mỗi cây khoảng 100 lít, cả mùa tưới khoảng 10 lần. Tổng là 300 × 100 × 10 = 300.000 lít, tức khoảng 300 khối nước. Cộng thêm phần hao do bốc hơi ở ao và rò rỉ trên ống, thường phải tính dư thêm một phần đáng kể. Các con số ở đây chỉ để minh hoạ cách tính, không phải định mức tưới cho bất kỳ loại cây nào.
Có con số đó rồi, đem so với nguồn mình có: ao chứa được bao nhiêu khối, giếng cho bao nhiêu nước mỗi giờ bơm, suối hay hồ còn lấy được tới tháng mấy. Nếu tổng nguồn thấp hơn nhu cầu, câu hỏi phải trả lời ngay từ tháng 11, không phải tháng 3: trữ thêm, tưới tiết kiệm hơn (nhỏ giọt, tủ gốc), hay thu hẹp diện tưới và chấp nhận một phần vườn đi qua mùa khô bằng sức tự nhiên.
Những dấu hiệu cho thấy năm nay mùa khô sẽ gắt
Không ai đoán trước được thời tiết cả mùa, nhưng có vài dấu hiệu người làm vườn lâu năm ở vùng cao hay để ý. Thấy nhiều dấu hiệu cùng lúc thì nên chuẩn bị dư hơn bình thường:
- Mưa dứt sớm, tháng 10, 11 đã ít mưa, ao không đầy như mọi năm.
- Suối nhỏ quanh vườn cạn sớm hơn năm trước vài tuần.
- Mực nước giếng đào đầu mùa khô đã thấp hơn mốc mình ghi năm ngoái.
- Bản tin dự báo khí hậu theo mùa của cơ quan khí tượng nói về khả năng nắng nóng, thiếu hụt mưa cho khu vực Tây Nguyên trong mùa khô — nên theo dõi bản tin chính thức thay vì tin đồn trên mạng.
- Chính quyền xã, ngành nông nghiệp đã có văn bản nhắc phòng chống hạn, phòng cháy rừng sớm hơn mọi năm.
Mùa khô cũng là mùa cao điểm cháy rừng ở vùng Đắk Glong cũ, nơi nhiều vườn nằm sát rừng và sát Vườn quốc gia Tà Đùng. Chuẩn bị nước cho vườn đồng thời là chuẩn bị một nguồn nước để dập lửa nhỏ, và là lý do không đốt cỏ, đốt rác vườn vào những tháng này.
Những sai lầm hay gặp của người mới lên lập vườn
Mua vườn, trồng cây vào cuối mùa mưa mà chưa có nguồn nước. Cây trồng khoảng tháng 10, 11 chỉ kịp bén rễ vài tuần trước khi bước vào bốn, năm tháng không mưa. Không có nước tưới thì tỷ lệ cây chết rất cao. Trồng mới nên đi cùng nguồn nước đã chắc, hoặc dời sang đầu mùa mưa.
Tin vào con suối chảy róc rách lúc đi xem đất. Suối nhìn thấy trong mùa mưa có thể cạn hẳn vào tháng 2, tháng 3. Muốn biết nguồn nước thật của một mảnh vườn, phải nhìn nó vào cuối mùa khô, hoặc hỏi những nhà sống lâu năm ở thôn.
Kéo một đường ống dài từ hồ lên đỉnh đồi mà không tính áp lực, điện năng. Bơm nước lên cao vài chục mét, đi xa vài trăm mét tốn điện và cần máy đủ sức. Nhiều người mua máy rồi mới thấy nước lên tới vườn chỉ còn rỉ rả. Nên nhờ người có kinh nghiệm tính trước độ cao và chiều dài ống.
Làm cỏ sạch trơn để "cây khỏi tranh nước". Trên đất dốc, đất trần mất ẩm nhanh và xói mạnh khi mưa về. Phát cỏ thấp, giữ lại làm lớp phủ thường giữ ẩm tốt hơn, miễn là quanh gốc cây non được dọn sạch một vòng.
Đợi cây héo mới tưới. Lá héo vào buổi trưa là cây đã thiếu nước một thời gian. Với cây đang ra hoa, nuôi trái non, đợi tới lúc đó thì có thể đã rụng hoa, rụng trái. Kiểm ẩm đất quanh rễ bằng tay hay bằng cây xăm đất, tưới theo đất chứ không đợi lá.
Câu hỏi thường gặp
Mùa khô ở Tà Đùng có giống Đà Lạt không?
Cùng nhịp hai mùa của Tây Nguyên nhưng không giống hẳn. Tà Đùng thấp hơn Đà Lạt, nắng và gió mùa khô thường gắt hơn, vườn trên đất đồi bazan dốc mất ẩm nhanh. Vì vậy kinh nghiệm tưới ở Đà Lạt chỉ nên tham khảo, phải điều chỉnh theo vườn mình.
Tháng nào là tháng thiếu nước nhất?
Theo lệ chung là khoảng tháng 3 và đầu tháng 4, ngay trước những cơn mưa đầu mùa. Lúc đó đất cạn ẩm sau nhiều tháng nắng, suối nhỏ cạn, giếng đào xuống thấp nhất, mép hồ rút xa. Năm mưa đến muộn thì giai đoạn này kéo dài thêm.
Mưa trái mùa giữa mùa khô có giúp được vườn không?
Một trận mưa nhỏ giữa mùa khô chỉ làm ướt lớp mặt, thường khô lại sau một, hai ngày nắng. Nó giúp cây đỡ được vài hôm nhưng không thay được một lần tưới đẫm. Đừng vì một trận mưa mà dừng lịch tưới quá lâu.
Vườn mới mua giữa mùa khô thì làm gì trước?
Ưu tiên giữ cây hiện có sống qua mùa: tìm nguồn nước gần nhất, tưới cứu những cây yếu, tủ gốc bằng vật liệu sẵn có. Việc đào ao, khoan giếng, làm hệ tưới để tính cho mùa khô năm sau, làm vào cuối mùa mưa sẽ dễ và rẻ công hơn.
Có nên tưới cho đất trống chưa trồng cây trong mùa khô không?
Thường không cần. Đất trống chưa trồng nên để yên hoặc phủ cỏ, rơm cho đỡ khô và đỡ xói khi mưa đến. Nước quý mùa khô nên dành cho cây đang sống trong vườn.
Ghi chép gì để năm sau đỡ vất vả hơn?
Ghi ngày mưa dứt, ngày bắt đầu tưới, mức nước ao và giếng mỗi tuần, khu nào khô trước, cây nào héo sớm, ngày có mưa đầu mùa. Sau hai, ba năm, sổ này cho biết vườn mình cần trữ bao nhiêu nước, chính xác hơn mọi lời khuyên chung.