Mắc ca là cây lấy hạt, gốc từ Úc, được đưa vào trồng ở Tây Nguyên trong khoảng hai thập kỷ gần đây và hiện có mặt ở nhiều vườn quanh hồ Tà Đùng, chủ yếu theo kiểu trồng xen trong vườn cà phê. Câu trả lời ngắn: mắc ca hợp với đất đỏ bazan sâu, thoát nước ở các sườn đồi, nhưng cây dễ đổ ngã khi gió mạnh, cần cây ghép nhiều dòng để thụ phấn tốt, phải chờ nhiều năm mới có thu ổn định, và hạt rụng dưới gốc là mồi cho chuột, sóc.
Xen cà phê thường được chọn hơn trồng thuần vì vườn vẫn có thu từ cà phê trong những năm chờ, mắc ca lại làm cây che bóng, chắn gió. Bài này đi qua những điều bà con xã Tà Đùng (Lâm Đồng từ 1/7/2025; trước đó là Đắk Som, Đắk R'Măng thuộc huyện Đắk Glong, Đắk Nông) cần biết: chọn đất, chọn giống, trồng và chống đổ, tạo tán, giữ hạt, thu và sơ chế tại vườn, cùng các rủi ro.
Mắc ca cần điều kiện gì
Mắc ca là cây thân gỗ, tán rộng, sống rất lâu năm. Cây ưa đất sâu, tơi, thoát nước; không chịu úng. Khi đã lớn, cây chịu khô hạn khá hơn nhiều cây ăn trái khác nhờ rễ ăn sâu, nhưng giai đoạn cây con và giai đoạn ra hoa, nuôi hạt vẫn cần nước.
Nhiệt độ ảnh hưởng lớn tới việc ra hoa của mắc ca. Cây thường ra hoa tốt hơn ở những vùng có một mùa mát rõ rệt; ở vùng thấp, nóng quanh năm, có vườn cây tốt mà ra hoa kém. Tà Đùng là vùng đồi có độ cao vừa phải, sáng sớm mùa khô thường có sương, nhưng mức phù hợp cụ thể của từng lô chỉ biết chắc qua những vườn đã cho hạt ổn định ở gần đó.
Gió là điểm yếu lớn nhất. Tán mắc ca dày, gỗ giòn, cây ghép không có rễ cọc khoẻ như cây hạt, nên khi gặp gió lốc đầu mùa mưa trên đất ướt, cây có thể bật gốc hoặc gãy cành lớn. Những sườn trống gió nhìn ra mặt hồ rộng cần được tính kỹ trước khi trồng mắc ca.
Trồng thuần hay xen cà phê: so sánh nhanh
Hai cách đều có ở Tây Nguyên. Bảng dưới là nguyên tắc chung, không có số năng suất hay lợi nhuận:
| Tiêu chí | Trồng xen trong cà phê | Trồng thuần |
|---|---|---|
| Thu nhập những năm chờ | Vẫn có cà phê | Chủ yếu từ cây trồng xen ngắn ngày, nếu có |
| Mật độ mắc ca | Thưa, theo hàng cây che bóng | Dày hơn, theo thiết kế vườn mắc ca |
| Che bóng, chắn gió cho cà phê | Có | Không áp dụng |
| Tranh nước, dinh dưỡng | Có, phải tính lượng bón cho cả hai | Chỉ một cây |
| Quản lý sâu bệnh, phun xịt | Phải tính ảnh hưởng qua lại | Đơn giản hơn |
| Thu hoạch | Nhặt hạt giữa các hàng cà phê, có thể vướng | Gọn hơn, dễ dọn sạch nền |
| Rủi ro khi giá một cây xuống | Được đỡ bởi cây kia | Chịu hoàn toàn |
Với nông hộ quanh hồ, ít vốn và đã có vườn cà phê, trồng xen thường là bước đầu hợp lý. Trồng thuần diện tích lớn đòi hỏi vốn dài hơi và nên chỉ làm khi đã thấy mắc ca ra hạt ổn định ở chính khu vực mình.
Cây ghép và chuyện trồng nhiều dòng
Mắc ca trồng bằng hạt lâu cho hạt và không giữ đặc tính cây mẹ, nên vườn sản xuất dùng cây ghép từ các dòng đã được chọn lọc. Ở Việt Nam, các dòng mắc ca được đưa vào sản xuất thường mang mã số; việc dòng nào được công nhận, được khuyến cáo cho vùng nào nên kiểm tra với khuyến nông hoặc cơ quan quản lý giống cây trồng, vì danh mục có thể thay đổi.
Mắc ca được hưởng lợi rõ từ thụ phấn chéo giữa các dòng khác nhau. Vì vậy vườn nên trồng vài dòng xen kẽ theo hàng hoặc theo cụm thay vì một dòng duy nhất. Côn trùng thụ phấn, đặc biệt là ong, giúp tăng tỷ lệ đậu hạt; vườn ít phun thuốc lúc ra hoa thường có nhiều ong hơn.
Cây giống nên mua ở nơi sản xuất có nguồn gốc rõ, ghi được tên dòng. Vết ghép liền, thân thẳng, bầu chắc, rễ không cuộn đáy. Ghi lại vị trí từng dòng trong sổ vườn để sau này biết dòng nào hợp đất mình.
Trồng mắc ca và chống đổ ngã
Trồng thường vào đầu mùa mưa, khi đất đủ ẩm. Trình tự chung với cây ghép:
- Chọn vạt đất sâu, thoát nước, tránh đỉnh đồi trống gió nếu chưa có hàng chắn gió.
- Đào hố, để đất mặt riêng, trộn phân hữu cơ ủ hoai; lấp hố trước khi trồng.
- Trồng giữ nguyên bầu, không vùi vết ghép; nén đất nhẹ quanh bầu.
- Cắm cọc chắc ngay khi trồng, buộc thân bằng dây mềm, nới dây khi thân lớn.
- Tưới đẫm, tủ gốc, chừa trống quanh thân; che nắng tạm cho cây con.
- Các năm đầu, giữ cọc và kiểm tra dây buộc sau những trận gió mạnh.
- Khi cây lớn, tỉa tán thoáng để gió lùa qua, giảm sức cản gió của tán.
Chống đổ ngã cho mắc ca là việc nhiều năm chứ không chỉ năm đầu. Hàng cây chắn gió ở bờ lô, tán được tỉa thoáng và không để cây quá cao là ba cách giảm thiệt hại khi có gió lốc.
Tạo tán và giữ chiều cao vừa phải
Mắc ca để tự nhiên có thể cao lớn. Trong vườn xen cà phê, cây quá cao, tán quá rậm sẽ che kín cà phê và tăng rủi ro đổ ngã. Vì vậy nhiều vườn tạo tán từ sớm: giữ một thân chính, chọn các cành cấp một phân bố đều quanh thân ở những độ cao khác nhau, tỉa bỏ cành chạc hẹp dễ tách gãy.
Những năm sau, tỉa cành vượt quá mạnh, cành mọc vào trong, cành sát đất và cành sâu bệnh. Tán thoáng giúp ánh sáng vào được cả bên trong, hạt phân bố đều, và cà phê bên dưới không bị thiếu sáng.
Tỉa thường làm sau thu hoạch hạt, tránh mùa ra hoa. Cành tỉa băm nhỏ làm vật liệu tủ cho chính hàng mắc ca và cà phê. Với cây đã lớn mà trước đây không được tạo tán, nên hạ chiều cao và tỉa thưa dần qua vài năm thay vì cắt mạnh một lần; cắt mạnh đột ngột làm cây ra nhiều chồi vượt, tán rối hơn và mất vài mùa hạt.
Đưa mắc ca vào vườn cà phê đang có
Phần lớn vườn quanh hồ không bắt đầu từ đất trống mà từ một vườn cà phê đang cho thu. Khi đó, mắc ca thường được trồng vào những vị trí sẵn có: chỗ cà phê chết chưa trồng dặm, hàng cây che bóng cũ đã già, hoặc theo một hàng cách quãng đều trong vườn. Cách này không phải chặt cà phê, chỉ thay dần.
Điều cần tính là khoảng cách đủ xa để khi mắc ca trưởng thành, tán của nó che bóng vừa phải chứ không phủ kín những hàng cà phê bên cạnh. Mắc ca cũng nên được trồng ở phía mà khi lớn sẽ chắn được hướng gió chính cho vườn.
Những năm đầu, cây mắc ca con nằm lọt giữa tán cà phê, dễ bị che khuất và bị quên khi chăm. Đánh dấu từng cây, chừa vòng gốc rộng, tưới và bón riêng theo nhu cầu cây con. Khi phun xịt cho cà phê, để ý loại thuốc và thời điểm không gây hại cho mắc ca đang ra hoa, nhất là khi muốn giữ ong trong vườn.
Chuột, sóc và việc giữ hạt
Vì sao hạt hay bị hại. Hạt mắc ca giàu dầu, rụng xuống đất khi già, nằm dưới tán giữa đám lá. Chuột, sóc và một số loài khác ăn hạt ngay trên cây hoặc dưới đất, có vườn thiệt hại đáng kể.
Dọn sạch nền dưới tán. Trước mùa hạt rụng, phát gọn cỏ, dọn lá dày dưới tán để dễ thấy hạt và giảm chỗ trú của chuột.
Nhặt hạt thường xuyên. Hạt rụng nên được nhặt đều, không để nằm lâu dưới đất vừa bị ăn, vừa bị ẩm mốc.
Giảm chỗ trú quanh vườn. Đống cành, đống củi, bụi rậm sát hàng mắc ca là nơi chuột làm tổ. Gom gọn ra xa.
Thận trọng với bả chuột. Bả chuột có thể gây hại cho vật nuôi, chim, trẻ nhỏ và nguồn nước. Nếu cần diệt chuột, hỏi cán bộ bảo vệ thực vật và làm theo hướng dẫn an toàn, ưu tiên biện pháp vật lý, bẫy.
Thu hạt và sơ chế tại vườn
Hạt mắc ca già tự rụng, thường rải rác trong một khoảng thời gian chứ không rụng cùng lúc. Bà con nhặt hạt rụng dưới gốc theo từng đợt. Hạt còn vỏ xanh bên ngoài; vỏ xanh nên được tách sớm sau khi nhặt, vì để lâu vỏ ẩm sinh nhiệt, làm hạt bên trong giảm chất lượng.
Sau khi tách vỏ xanh, hạt còn vỏ cứng được hong, phơi nơi thoáng để giảm ẩm, tránh phơi trực tiếp dưới nắng gắt quá lâu và tránh để ẩm mốc vào những ngày mưa. Mức độ khô cần đạt và cách bảo quản tuỳ yêu cầu người mua; hỏi trước nơi thu mua để làm đúng.
Vỏ xanh sau khi tách là nguồn hữu cơ có thể ủ với phân chuồng để bón lại cho vườn. Phần chế biến sâu hơn như sấy công nghiệp, nứt vỏ, đóng gói là việc của cơ sở chế biến, không thuộc phần việc tại vườn.
Những năm chờ và các rủi ro cần cân nhắc
Mắc ca ghép thường mất nhiều năm mới cho hạt, và còn lâu hơn nữa mới ổn định. Trong suốt thời gian đó, cây cần được chăm, tỉa, chống đổ. Với vườn xen cà phê, gánh nặng này nhẹ hơn vì vẫn có thu từ cà phê.
Các rủi ro chính: cây ra hoa kém nếu điều kiện nhiệt độ không hợp; đổ ngã do gió; hạt bị chuột phá; đầu ra phụ thuộc vào cơ sở thu mua, chế biến trong vùng. Bên mình không nói giá; trước khi mở rộng, nên tìm hiểu ai đang thu mua mắc ca quanh khu vực và họ yêu cầu gì về hạt. Đại lý, cơ sở thu mua có thể tra trong danh bạ doanh nghiệp của trang.
Lời khuyên chung là bắt đầu với số cây vừa phải, xen trong cà phê, quan sát cây ra hoa, đậu hạt ra sao qua vài mùa, rồi mới quyết định trồng thêm. Đừng chặt bỏ cà phê, hồ tiêu đang cho thu ổn định chỉ vì nghe mắc ca dễ trồng, ít công; cây nào cũng có năm được năm mất, và một vườn có vài nguồn thu luôn đứng vững hơn vườn đặt cược vào một cây.
Câu hỏi thường gặp
Mắc ca trồng bao lâu thì có hạt?
Cây ghép thường cho hạt bói sau vài năm, nhưng sản lượng ổn định cần thêm nhiều năm nữa. Thời gian cụ thể tuỳ dòng, đất, nước và cách chăm. Nên hỏi những vườn mắc ca đã cho hạt ở gần mình để có kỳ vọng đúng.
Trồng mắc ca xen cà phê có làm giảm năng suất cà phê không?
Nếu mắc ca trồng thưa và tán được tỉa thoáng, cà phê thường được che bóng vừa phải, có lợi trong mùa khô. Nếu trồng dày, để tán rậm, cà phê bị thiếu sáng và giảm năng suất. Khoảng cách và việc tỉa tán là then chốt.
Vì sao mắc ca hay bị đổ khi có gió?
Tán dày, gỗ giòn và cây ghép không có rễ cọc khoẻ như cây hạt khiến mắc ca dễ đổ khi gặp gió lốc trên đất ướt. Cắm cọc, tỉa tán thoáng, giữ chiều cao vừa phải và trồng hàng chắn gió giúp giảm rủi ro.
Có cần trồng nhiều dòng mắc ca trong một vườn không?
Nên. Mắc ca được hưởng lợi từ thụ phấn chéo giữa các dòng khác nhau, giúp tăng đậu hạt. Trồng vài dòng xen kẽ theo hàng hoặc theo cụm, và ghi lại vị trí từng dòng để theo dõi.
Hạt mắc ca nhặt về phải làm gì ngay?
Nên tách vỏ xanh sớm, rồi hong phơi hạt còn vỏ cứng ở nơi thoáng để giảm ẩm, tránh mốc. Mức độ khô và cách bảo quản nên theo yêu cầu của nơi thu mua. Không để hạt còn vỏ xanh chất đống lâu ngày.
Mắc ca có cần tưới mùa khô không?
Cây con và cây đang ra hoa, nuôi hạt cần nước trong mùa khô. Cây lớn chịu hạn khá hơn nhờ rễ sâu, nhưng thiếu nước kéo dài vẫn ảnh hưởng tới ra hoa, đậu hạt. Trong vườn xen cà phê, lịch tưới cà phê thường cũng giúp mắc ca.