VietGAP là bộ tiêu chuẩn thực hành nông nghiệp tốt của Việt Nam; với trồng trọt, yêu cầu nằm trong TCVN 11892-1. Nó không cấm phân bón và thuốc bảo vệ thực vật hoá học như hữu cơ, mà yêu cầu dùng đúng loại được phép, đúng cách, có ghi chép, có thời gian cách ly, giữ an toàn cho người làm, cho nông sản và cho môi trường. Với nông hộ trồng cây lâu năm ở Tà Đùng, VietGAP là bước vừa sức hơn hữu cơ và thường làm hiệu quả hơn khi đi theo nhóm.
Vùng đồi quanh hồ thủy điện Đồng Nai 3, nay là xã Tà Đùng (Lâm Đồng; trước 7/2025 gồm các xã Đắk Som, Đắk R'Măng của huyện Đắk Glong, Đắk Nông), chủ yếu là nông hộ vài ha trồng xen cà phê, tiêu, sầu riêng, bơ. Khi người mua bắt đầu hỏi tới chứng nhận, câu hỏi thường gặp là: VietGAP đòi những gì, nhà mình có làm nổi không.
Bài này đi qua các nhóm yêu cầu chính theo nguyên lý, những thay đổi cụ thể ở một vườn đồi, khác biệt giữa VietGAP, GlobalGAP và hữu cơ, và lựa chọn làm riêng hay theo nhóm. Tiêu chuẩn và quy định chứng nhận có thể được sửa đổi; trước khi đăng ký nên kiểm văn bản hiện hành với cán bộ nông nghiệp xã hoặc tổ chức chứng nhận.
VietGAP khác hữu cơ và GlobalGAP thế nào
Hữu cơ đặt câu hỏi “có dùng hoá chất tổng hợp không”; câu trả lời phải là không. VietGAP đặt câu hỏi “dùng có đúng và có an toàn không”: vẫn được bón phân hoá học, vẫn được phun thuốc bảo vệ thực vật, nhưng phải là loại được phép sử dụng tại Việt Nam, dùng theo nhãn, ghi lại, tuân thủ thời gian cách ly trước thu hoạch để dư lượng trong nông sản nằm trong giới hạn cho phép.
GlobalGAP là tiêu chuẩn tư nhân quốc tế với nhiều điểm kiểm soát hơn, thường do người mua ở một số thị trường xuất khẩu yêu cầu. Về tinh thần, cả hai đều xoay quanh an toàn thực phẩm, an toàn người lao động, môi trường và truy xuất nguồn gốc. Nông hộ đã làm quen với VietGAP thường thấy việc tiến lên GlobalGAP dễ hơn so với bắt đầu từ con số không.
Với nhiều vườn ở Tà Đùng, VietGAP là bước đầu hợp lý: không phải thay đổi toàn bộ cách bón phân, nhưng buộc phải sắp xếp lại kho thuốc, cách phun, cách ghi chép và cách thu hoạch. Những thay đổi này có lợi ngay cả khi không lấy giấy chứng nhận.
Các nhóm yêu cầu cốt lõi của VietGAP trồng trọt
Theo nguyên lý của tiêu chuẩn, những nhóm yêu cầu một nông hộ sẽ phải đáp ứng gồm:
- Đánh giá vùng sản xuất: đất, nước tưới không bị ô nhiễm vượt giới hạn; xem xét nguồn gây ô nhiễm xung quanh.
- Giống và nguồn gốc cây trồng rõ ràng.
- Quản lý đất, phân bón: dùng phân bón được phép, phân hữu cơ phải được ủ hoai, có ghi chép lần bón.
- Quản lý nước tưới: nguồn nước phù hợp, không dùng nước thải chưa xử lý.
- Bảo vệ thực vật: ưu tiên quản lý dịch hại tổng hợp, chỉ dùng thuốc trong danh mục được phép, theo nhãn, tuân thủ thời gian cách ly.
- Kho chứa vật tư, thuốc riêng biệt, an toàn; xử lý bao bì, vỏ chai đúng chỗ.
- Thu hoạch, sơ chế, bảo quản sạch sẽ; dụng cụ chứa đựng không nhiễm bẩn.
- Người lao động được hướng dẫn an toàn, có đồ bảo hộ, có nơi rửa tay.
- Ghi chép, lưu hồ sơ và truy xuất nguồn gốc; có tự kiểm tra nội bộ.
Mỗi nhóm có những điểm cụ thể hơn trong văn bản tiêu chuẩn. Tổ chức chứng nhận thường có bảng kiểm để nông hộ tự đánh giá trước khi đăng ký; xin bảng kiểm này là bước khởi đầu tốt.
Những thay đổi cụ thể ở một vườn đồi Tà Đùng
Kho thuốc riêng có khoá. Nhiều nhà để chai thuốc trong góc bếp, dưới gầm cầu thang, hoặc ngoài chòi vườn lẫn với gạo, nước uống. VietGAP đòi kho riêng, khô ráo, có khoá, xa nguồn nước, có biển cảnh báo, có vật liệu thấm khi đổ tràn. Một chòi nhỏ ở đầu vườn, cách xa ao, suối và mép hồ là giải pháp phổ biến.
Chỗ pha thuốc và rửa bình. Pha thuốc ngay bờ suối hoặc rửa bình xuống hồ là điều VietGAP không chấp nhận, và cũng là cách làm bẩn nguồn nước của cả xóm. Cần một chỗ pha cố định, có thùng chứa nước, xa nguồn nước, nước rửa bình được phun lại lên chính khu vừa phun.
Vỏ chai, bao gói thuốc. Gom vào thùng có nắp, đưa tới điểm thu gom nếu địa phương có, không đốt, không vứt xuống suối, không chôn gần giếng.
Phân chuồng phải ủ. Phân bò, phân gà tươi đổ thẳng vào gốc là điểm không đạt. Phân phải được ủ hoai, có ghi ngày ủ và ngày bón.
Nhà vệ sinh và chỗ rửa tay cho người làm. Vườn xa nhà, vào mùa thu hoạch có nhiều người làm thuê; cần nhà vệ sinh hoặc giải pháp vệ sinh phù hợp và chỗ rửa tay, để tránh nhiễm bẩn nông sản.
Bạt và dụng cụ thu hoạch sạch. Trái sầu riêng, bơ không đặt trực tiếp xuống đất đỏ lầy; dùng bạt, sọt sạch. Hạt tiêu phơi trên sân, bạt sạch, không phơi trên đường đất có xe qua lại.
Làm riêng hay làm theo nhóm
Một nông hộ có thể tự đăng ký chứng nhận VietGAP, nhưng chi phí đánh giá, thời gian làm hồ sơ và áp lực tự kiểm tra rơi hết lên một nhà. Với vườn vài ha, chi phí đó tính trên mỗi ki-lô-gam nông sản có thể khá nặng. Vì vậy, nhiều nơi làm theo hình thức chứng nhận cho nhóm: tổ hợp tác, hợp tác xã hoặc nhóm hộ liên kết với đơn vị thu mua đứng ra làm hồ sơ chung, có người phụ trách kiểm tra nội bộ, tổ chức chứng nhận đánh giá hệ thống của nhóm và lấy mẫu một số hộ.
Làm theo nhóm có cái lợi là chia chi phí, có người hướng dẫn ghi chép, có kho thuốc mẫu để học theo, và có sản lượng đủ lớn để nói chuyện với người mua. Cái khó là phải giữ kỷ luật chung: một hộ vi phạm, như phun thuốc ngoài danh mục hay bỏ qua thời gian cách ly, có thể ảnh hưởng cả nhóm.
Trước khi vào nhóm, nên hỏi rõ: ai giữ hồ sơ, ai trả phí, quyền và nghĩa vụ của từng hộ, nếu có hộ bị loại thì xử lý ra sao, nhóm bán cho ai và theo điều kiện gì. Thông tin về các hợp tác xã, đơn vị nông sản trên địa bàn có thể tra trong danh bạ doanh nghiệp của trang.
Lộ trình chuẩn bị cho một nông hộ
Một trình tự có thể làm theo trong khoảng một mùa vụ, trước khi mời đánh giá:
- Xin bảng kiểm tự đánh giá và tài liệu hướng dẫn từ cán bộ nông nghiệp xã, tổ chức chứng nhận hoặc nhóm định tham gia.
- Vẽ sơ đồ vườn: các lô, cây trồng, nguồn nước, kho thuốc, chỗ ủ phân, nhà vệ sinh, ranh giáp với vườn bên.
- Lấy mẫu đất, mẫu nước tưới gửi phân tích khi được yêu cầu, giữ phiếu kết quả.
- Sắp xếp lại kho thuốc, chỗ pha, chỗ để vỏ chai; loại bỏ thuốc không còn trong danh mục được phép.
- Bắt đầu sổ ghi chép từ ngày đầu: bón phân, phun thuốc, tưới, thu hoạch, bán hàng.
- Tập huấn cho người trong nhà và người làm thuê về an toàn khi phun, thời gian cách ly, vệ sinh khi thu hoạch.
- Tự kiểm tra theo bảng kiểm, sửa những điểm chưa đạt, rồi mới đăng ký đánh giá.
Thời gian chuẩn bị nhanh hay chậm tuỳ điểm xuất phát. Vườn đã quen ghi chép và có kho thuốc gọn gàng thường chỉ cần điều chỉnh ít.
Giấy chứng nhận có thời hạn, và việc phải làm sau khi có giấy
Giấy chứng nhận VietGAP có thời hạn ghi trên giấy, và trong thời gian hiệu lực tổ chức chứng nhận có thể đánh giá giám sát. Nghĩa là việc ghi chép, giữ kho thuốc, tuân thủ thời gian cách ly phải duy trì đều đặn, không chỉ làm trước đợt đánh giá rồi buông.
Nhiều hộ gặp khó vào mùa thu hoạch: nhân công đông, ai cũng bận, sổ sách bỏ trống vài tuần. Cách khắc phục là phân công một người trong nhà chuyên ghi, ghi ngắn nhưng ghi ngay trong ngày. Một phiếu bán hàng giữ lại, một dòng trong sổ, một tấm ảnh chụp bao bì thuốc đã dùng là đủ để truy lại khi cần.
Khi hết hạn, việc chứng nhận lại thường dễ hơn lần đầu nếu hồ sơ được giữ liên tục. Nếu nhóm hoặc người mua đổi yêu cầu sang tiêu chuẩn khác, phần lớn nền tảng đã có vẫn dùng lại được.
VietGAP có đáng làm với vườn nhà mình?
Một vài câu hỏi để tự cân nhắc trước khi bắt tay:
| Câu hỏi | Nếu câu trả lời là “có” |
|---|---|
| Người mua quen có hỏi tới chứng nhận không? | VietGAP có thể giúp giữ đầu ra hoặc mở thêm kênh |
| Có nhóm, tổ hợp tác quanh mình đang làm? | Vào nhóm thường nhẹ chi phí và có người hướng dẫn |
| Nhà có người chịu ghi chép đều? | Phần khó nhất về giấy tờ đã có người lo |
| Vườn gần nguồn ô nhiễm, ví dụ sát đường, sát bãi rác? | Cần đánh giá kỹ trước, có thể phải có biện pháp ngăn |
| Chỉ muốn vườn ít hoá chất, nhà ăn yên tâm? | Có thể làm theo các thực hành tốt mà không cần đăng ký |
Không có câu trả lời đúng cho mọi nhà. Điều chắc chắn là những thực hành của VietGAP, như kho thuốc an toàn, tuân thủ thời gian cách ly, ghi chép, đều có lợi cho chính người làm vườn, dù có lấy giấy chứng nhận hay không.
Người làm thuê theo mùa: phần hay bị quên của VietGAP
Vào mùa thu hái tiêu, cà phê hay mùa cắt sầu riêng, nhiều vườn ở Tà Đùng thuê thêm người từ thôn khác hoặc từ nơi khác lên làm theo đợt. VietGAP có yêu cầu về an toàn và vệ sinh cho người lao động: được hướng dẫn những điều cơ bản, có đồ bảo hộ khi tiếp xúc với thuốc, có nước sạch và chỗ rửa tay, biết khu nào vừa phun thuốc thì không vào.
Một buổi nói chuyện ngắn đầu đợt, chỉ cho người làm biết kho thuốc ở đâu và không được đụng, chỗ rửa tay, nhà vệ sinh, lô nào đang trong thời gian cách ly, là đủ cho phần lớn yêu cầu. Ghi lại vào sổ ngày hướng dẫn và tên người tham gia. Người phun thuốc nên là người đã được tập huấn, không giao cho người mới đến.
Phần này còn liên quan tới an toàn thật sự chứ không chỉ để đạt chuẩn: người làm thuê ăn uống, nghỉ trưa ngay trong vườn; nếu vừa có đợt phun thì nguy cơ nhiễm độc là có thật.
Câu hỏi thường gặp
VietGAP có cấm dùng thuốc bảo vệ thực vật không?
Không cấm. VietGAP cho dùng thuốc trong danh mục được phép sử dụng tại Việt Nam, đúng theo nhãn, có ghi chép và tuân thủ thời gian cách ly trước thu hoạch. Thuốc ngoài danh mục, thuốc cấm thì không được dùng. Danh mục được cập nhật định kỳ nên cần kiểm bản hiện hành.
Nông hộ một ha có làm VietGAP được không?
Được, nhưng làm một mình thì chi phí và công hồ sơ tính trên mỗi ki-lô-gam nông sản khá nặng. Nông hộ nhỏ thường chọn tham gia nhóm, tổ hợp tác hoặc hợp tác xã để chứng nhận chung, chia chi phí và có người hướng dẫn.
Có VietGAP rồi có được ghi là sản phẩm sạch, hữu cơ không?
Không được ghi là hữu cơ, vì đó là chứng nhận khác với yêu cầu khác. Có thể ghi đúng thông tin đã được chứng nhận theo VietGAP theo quy định về ghi nhãn; nên hỏi tổ chức chứng nhận về cách ghi đúng.
Vườn trồng xen nhiều cây thì chứng nhận thế nào?
Phạm vi chứng nhận thường ghi rõ cây trồng và diện tích. Vườn xen cần sơ đồ rõ, ghi chép tách theo từng cây khi bón, phun, thu hoạch. Hỏi tổ chức chứng nhận về cách đăng ký phù hợp với vườn xen của mình.
Ai kiểm tra mẫu nông sản khi làm VietGAP?
Tổ chức chứng nhận có thể lấy mẫu sản phẩm, đất, nước để phân tích theo yêu cầu của tiêu chuẩn và quy trình đánh giá. Người mua cũng có thể tự lấy mẫu kiểm dư lượng. Tuân thủ thời gian cách ly là cách chắc nhất để mẫu đạt.
Bao lâu thì có giấy chứng nhận VietGAP?
Tuỳ mức chuẩn bị của vườn và lịch của tổ chức chứng nhận. Thường cần thời gian để ghi chép đủ một giai đoạn sản xuất, sửa các điểm chưa đạt, rồi mới mời đánh giá. Hỏi trực tiếp tổ chức chứng nhận về quy trình và thời gian.