Trong khoảng ba năm đầu khi sầu riêng, bơ, mắc ca hay tiêu mới trồng ở Tà Đùng chưa cho trái, lịch vườn xoay quanh hai mùa: đầu mùa mưa (thường tháng 5 – 6) là đợt bón chính, trồng dặm và gieo cây xen; giữa mùa mưa (thường tháng 7 – 9) là đợt tỉa định hình và bón thêm; từ cuối mùa mưa sang hết mùa khô (thường tháng 10 tới tháng 4) là tủ gốc, tưới, che nắng và phòng cháy. Năm sau lặp lại khung đó, chỉ tăng lượng phân theo tuổi cây, nới rộng bồn và thu hẹp cây xen theo tán.
Nhiều người mới lên vùng đồi quanh hồ thủy điện Đồng Nai 3, nay là xã Tà Đùng (Lâm Đồng; trước 7/2025 thuộc huyện Đắk Glong, Đắk Nông), lập vườn trên đất mới khai phá hoặc tái canh. Những năm cây chưa cho thu là những năm tốn tiền nhất mà chưa có đồng nào vào; nhiều người sốt ruột, chăm thiếu hoặc ép cây ra trái sớm, rồi trả giá bằng cây kiệt, tán xấu nhiều năm sau.
Bài này đặt các việc đó lên lịch theo tháng cho từng năm, từ năm trồng tới năm thứ ba. Kỹ thuật chăm cây kiến thiết cơ bản, tạo tán từng loài có bài riêng trong danh mục Cây ăn trái và hồ tiêu; ở đây chỉ trả lời câu hỏi việc nào làm vào lúc nào.
Giai đoạn kiến thiết cơ bản là gì và vì sao quan trọng
Trong ngành trồng cây lâu năm, giai đoạn từ khi trồng tới khi cây bắt đầu cho thu hoạch ổn định thường được gọi là giai đoạn kiến thiết cơ bản. Lúc này cây dồn sức vào phát triển bộ rễ, thân, cành khung. Bộ khung được tạo tốt thì những năm kinh doanh sau đó cây cho trái đều, dễ chăm, dễ thu hoạch, ít gãy đổ.
Thời gian kiến thiết cơ bản tuỳ loại cây, giống, cây ghép hay cây hạt, điều kiện đất và cách chăm. Không có một con số chung; người trồng nên hỏi vườn ươm và cán bộ khuyến nông về giống mình trồng, và theo dõi chính cây trong vườn.
Trên đồi Tà Đùng, giai đoạn này còn là giai đoạn đất dễ bị xói nhất, vì cây còn nhỏ chưa che phủ được mặt đất. Những việc giữ đất làm trong ba năm đầu quyết định lớp đất mặt còn lại bao nhiêu khi cây vào kinh doanh.
Việc chính theo mùa trong ba năm đầu
Khung chung cho cây ăn trái lâu năm, điều chỉnh theo giống:
| Năm | Mùa mưa (thường tháng 5 – 10) | Mùa khô (thường tháng 11 – 4) |
|---|---|---|
| Năm trồng | Trồng, dặm, cắm cọc, che nắng; làm cỏ quanh gốc; bón thúc nhẹ khi ra lá mới | Tủ gốc dày, tưới giữ ẩm; che nắng; phát cỏ, giữ dải chống cháy |
| Năm thứ hai | Bón phân theo đợt; tỉa định hình cành khung; giữ đất, khơi rãnh; trồng xen ngắn ngày | Tưới, tủ gốc; tỉa cành mọc sai; theo dõi sâu hại đọt non |
| Năm thứ ba | Bón phân tăng theo tuổi cây; tỉa tạo tán; kiểm tra thoát nước; bắt đầu thu hẹp cây trồng xen | Tưới; một số cây có thể ra hoa, cân nhắc tỉa bỏ hoặc để ít |
Mỗi năm, ghi lại chiều cao, số cành khung, những đợt đọt, những cây chậm lớn vào sổ. Cây chậm lớn hơn hẳn các cây khác thường có vấn đề ở rễ, ở đất hoặc ở giống; tìm nguyên nhân sớm dễ sửa hơn.
Đợt tỉa và đợt bón trong năm: đặt vào tháng nào
Với cây năm đầu, lịch bón thường bắt đầu khi cây đã ra lá mới sau trồng, khoảng một hai tháng sau khi đặt cây, rồi chia nhỏ thành vài đợt trong mùa mưa, đợt cuối trước khi mưa dứt để phân kịp tan khi đất còn ẩm. Từ năm thứ hai, đợt bón lớn nhất rơi vào đầu mùa mưa, khi đất đã ẩm sau vài trận mưa, thường khoảng tháng 5 – 6; đợt bổ sung vào giữa mùa mưa; đợt cuối khoảng tháng 9 – 10. Mùa khô hầu như không bón phân hoá học cho cây non, trừ khi có tưới đều và theo khuyến cáo kỹ thuật.
Tỉa định hình cho cây non hợp nhất vào lúc cây đang khoẻ và đất đủ ẩm, như đầu hoặc giữa mùa mưa, nhưng chọn những ngày tạnh ráo, tránh tuần mưa dầm liên tục để vết cắt mau khô. Một năm thường có một đợt tỉa chính trong mùa mưa và một đợt tỉa nhẹ cành mọc sai vào đầu mùa khô. Không tỉa mạnh giữa mùa khô vì cây đang thiếu nước, ra đọt mới lúc đó dễ cháy lá.
Đặt đợt tỉa trước đợt bón vài tuần là cách nhiều nhà vườn dùng: cây được tỉa xong thì ra đọt mới, đợt bón đến đúng lúc nuôi đọt. Ghi ngày tỉa, ngày bón và ngày ra đọt của từng lô vào sổ; sau hai năm sẽ thấy nhịp đọt của chính vườn mình để chỉnh lịch cho năm thứ ba.
Giữ đất khi cây còn nhỏ
Bồn gốc và gờ chặn phía dưới dốc. Mỗi cây một bồn, có gờ đất phía dưới dốc để giữ nước và phân. Bồn được nới rộng dần theo tán qua các năm.
Băng cỏ hoặc cây che phủ giữa hàng. Khoảng trống giữa hàng rất rộng trong ba năm đầu. Để trống là mời xói mòn. Lớp cỏ phát chừa gốc, lạc dại hoặc cây họ đậu giữ đất mặt.
Rãnh theo đường đồng mức. Rãnh nông có gờ chạy ngang dốc chặn dòng nước mưa, đưa phụ phẩm vào rãnh để thành rãnh hữu cơ.
Không cày xới cả mặt dốc. Cày xới toàn bộ để trồng xen cây ngắn ngày trên dốc lớn là làm đất trôi nhanh. Chỉ làm đất theo băng ngang dốc, giữ cỏ ở các băng xen kẽ.
Đi kiểm sau mưa lớn. Vườn mới chưa ổn định, bờ bồn và gờ đất mới đắp dễ vỡ. Sau mỗi trận mưa lớn, đi một vòng xem chỗ nào nước đã cắt qua, chỗ nào cây con bị đất lấp hay lộ rễ, sửa ngay khi còn nhỏ.
Lịch cây trồng xen giữa hàng: vụ nào gieo gì
Khoảng trống giữa hàng trong ba năm đầu thường được tận dụng trồng xen cây ngắn ngày. Theo lịch mùa ở Tà Đùng, vụ chính của cây xen là vụ đầu mùa mưa: gieo bắp, đậu, khoai lang khi mưa đã đều, thường khoảng tháng 5 – 6, thu vào khoảng tháng 8 – 9. Một số hộ gieo thêm một vụ đậu ngắn ngày nối tiếp vào giữa mùa mưa, để đất được che tới cuối mùa. Mùa khô chỉ trồng rau xen ở chỗ có tưới; chỗ không có nước thì để cỏ khô và tủ, không cố gieo.
Thời điểm cây xen phải được ghép vào lịch của cây chính: gieo cây xen sau khi đã làm xong bồn gốc và bón đợt đầu cho cây chính, thu cây xen trước đợt tỉa và bón giữa mùa, để người làm không phải chen chân trong luống bắp mà làm bồn. Năm thứ hai giữ khoảng cách cây xen xa gốc hơn năm đầu; năm thứ ba thường chỉ còn các dải hẹp giữa hàng, hoặc thay hẳn bằng cây phân xanh. Chọn cây rau màu và cách trồng xen cụ thể có bài riêng trong danh mục Rau màu và nhà màng.
Ghi lịch gieo và thu của cây xen vào cùng trang với lịch cây chính. Phun thuốc cho cây xen cũng rơi vào vùng rễ cây chính, nên ghi chép lần phun cho cả hai.
Cây ra hoa sớm ở năm thứ hai, thứ ba: lịch có đổi không
Cây ghép, nhất là bơ và sầu riêng, có thể ra hoa ngay từ năm thứ hai hoặc thứ ba, thường vào giữa hoặc cuối mùa khô như cây lớn. Quyết định ngắt hay để vài trái thử nên đưa ra ngay khi thấy nụ, không đợi hoa nở rộ. Phần lớn nhà vườn có kinh nghiệm ngắt bỏ gần hết hoa trên cây còn nhỏ để cây dồn sức làm khung, chỉ để vài trái thử trên cây khoẻ nhất.
Nếu để trái thử, lịch mùa khô năm đó phải thêm việc: tưới đều cho cây mang trái suốt những tuần cuối mùa khô, đánh dấu cây trong sổ, cột trái khi trái lớn, và tính ngày cắt khi vào mùa mưa. Nếu ngắt bỏ hết, lịch giữ nguyên như năm trước, đợt bón đầu mùa mưa dồn cho đọt và cành.
Với hồ tiêu, những năm đầu nhiều nhà vườn ngắt bỏ gié ra theo mưa đầu mùa để dây tập trung leo trụ và phân cành. Việc ngắt gié vì thế nằm trong lịch đầu mùa mưa của hai ba năm đầu, cùng lúc với buộc dây và bón đợt chính.
Mùa khô của những năm đầu: nước, nắng và lửa
Mỗi mùa khô trong ba năm đầu là một kỳ thử thách. Rễ cây còn nông, chưa xuống tới tầng đất ẩm sâu, nên cần tưới đều. Tủ gốc dày bằng cỏ khô, cành băm, vỏ cà phê ủ giúp giảm số lần tưới. Che bóng tạm cho cây non bằng cây chuối, cây phân xanh hoặc lưới ở những vị trí nắng gắt.
Phòng cháy là việc phải làm mỗi mùa khô: vườn mới thường nhiều cỏ khô giữa hàng, giáp với đồi cỏ tranh hoặc rừng. Phát dải ranh sạch, không đốt rác vườn, có sẵn nước và dụng cụ dập lửa. Một đám cháy cuối mùa khô có thể xoá sạch công sức ba năm. Nhà nào cũng nên để sẵn vài can nước, bao tải và cuốc xẻng ở đầu vườn trong những tháng nắng gắt nhất.
Những năm đầu cũng là lúc nên tính chuyện nước lâu dài: đào ao trữ, khoan giếng hay kéo nước theo quy định. Khi cây lớn và cho trái, nhu cầu nước tăng mạnh; chuẩn bị từ sớm đỡ bị động.
Nước cho vườn mới: chuẩn bị từ những năm đầu
Trong ba năm đầu, lượng nước cây cần còn ít, nên nhiều vườn tưới bằng cách kéo ống từ ao nhỏ hoặc chở nước bằng can. Nhưng từ năm thứ ba, thứ tư trở đi, khi cây bắt đầu ra hoa và mang trái, nhu cầu nước mùa khô tăng mạnh. Những năm kiến thiết là lúc nên tính và làm hệ thống nước lâu dài: vị trí ao trữ, giếng, đường ống chính, bể chứa trên đỉnh đồi để tưới tự chảy.
Làm ao, giếng, kéo nước từ suối hay hồ đều cần xem quy định và hỏi chính quyền xã trước. Làm sớm trong mùa khô, khi máy móc vào vườn được, đất khô ráo. Đường ống chính nên chôn hoặc che để không bị nắng làm giòn, không vướng lối đi.
Song song, những biện pháp giữ ẩm như tủ gốc, cây che phủ, rãnh hữu cơ giúp giảm lượng nước cần tưới cho cả những năm sau. Một vườn có đất giàu mùn, mặt đất luôn được che, cần ít nước hơn rõ rệt so với vườn đất trống.
Ghi chép và chi phí trong giai đoạn chưa có thu
Những năm kiến thiết, mọi khoản đều là chi: cây giống, phân, công, nước, cọc, dây. Nhiều chủ vườn không ghi lại, tới khi cây cho trái mới không biết mình đã bỏ vào bao nhiêu. Ghi từng khoản theo lô và theo năm giúp biết vốn thật đã đầu tư, từ đó tính được khi nào có thể thu hồi khi cây vào kinh doanh, và quyết định có mở rộng thêm lô mới hay không.
Ví dụ giả định: một lô sầu riêng mới, nếu mỗi năm ghi đủ chi phí phân, công và nước, sau ba năm cộng lại sẽ thấy khoản nào chiếm nhiều nhất. Có khi công làm cỏ chiếm phần lớn, gợi ý nên đầu tư cây che phủ; có khi nước tưới tốn kém, gợi ý nên làm ao trữ gần lô. Những gợi ý như vậy chỉ có được khi có số liệu của chính vườn mình, ghi đều đặn qua từng mùa.
Câu hỏi thường gặp
Cây năm đầu bón phân vào những tháng nào?
Thường bắt đầu khi cây đã ra lá mới sau trồng, rồi chia vài đợt nhỏ trong mùa mưa, đợt cuối trước khi mưa dứt khoảng tháng 9 – 10. Mùa khô hầu như không bón phân hoá học cho cây non nếu không có tưới đều. Lượng và loại phân theo khuyến cáo kỹ thuật cho từng giống.
Cây năm thứ hai ra hoa có nên để không?
Thường nên tỉa bỏ phần lớn hoa hoặc trái non để cây dồn sức tạo khung. Có thể để vài trái thử trên cây khoẻ nhất. Ép cây non mang trái nhiều dễ làm cây kiệt và chậm lớn.
Gieo cây xen giữa hàng vào tháng nào ở Tà Đùng?
Vụ chính thường gieo khi mưa đã đều, khoảng tháng 5 – 6, thu vào khoảng tháng 8 – 9; có thể nối thêm một vụ đậu ngắn ngày giữa mùa mưa. Mùa khô chỉ nên trồng rau xen ở chỗ có tưới. Gieo sau khi đã làm bồn và bón đợt đầu cho cây chính.
Bao lâu thì tỉa tạo tán lần đầu?
Tuỳ loài và cách tạo tán, thường khi cây đã bén rễ và ra vài đợt đọt khoẻ. Nên học kỹ thuật tạo tán cho đúng loài từ cán bộ khuyến nông hoặc nhà vườn có kinh nghiệm trước khi tự làm.
Vườn mới trên đất dốc có cần làm bậc thang ngay không?
Tuỳ độ dốc. Dốc vừa có thể làm bồn gốc và băng cỏ theo đường đồng mức; dốc lớn thường cần bậc hoặc bồn có gờ chắc. Làm từ đầu dễ hơn làm khi cây đã lớn và rễ đã lan.
Cây chậm lớn hơn các cây khác thì làm gì?
Kiểm tra gốc có bị úng, rễ có bị sâu bệnh, đất ở hố có kém hơn, cây có bị vật nuôi phá. Nếu không tìm được nguyên nhân, nhờ cán bộ khuyến nông xem tận vườn. Cây quá yếu có thể cân nhắc thay sớm, trước khi tốn thêm nhiều năm chăm.