Vườn cây ăn trái ven hồ Tà Đùng chịu hai mối nguy trong mùa mưa: gió giông, thường mạnh nhất vào những trận đầu mùa, làm đổ cây, gãy cành đang mang trái; và mưa dầm, làm rụng trái non, nứt trái, thối trái và úng rễ. Cách giữ vườn gồm bốn lớp: hàng cây chắn gió ở bờ lô hướng gió chính, chống đỡ cây và cành mang trái, tán tỉa thoáng để giảm sức cản gió và độ ẩm, và đất thoát nước tốt quanh gốc.
Ở một vùng có mặt hồ thủy điện Đồng Nai 3 trải rộng và nhiều sườn đồi trống như xã Tà Đùng (tỉnh Lâm Đồng từ 1/7/2025, trước đó là Đắk Som, Đắk R'Măng của huyện Đắk Glong, Đắk Nông), gió có đường chạy dài trên mặt nước rồi dồn lên các sườn đồi ven hồ. Bài này đi từ việc dài hạn (trồng chắn gió) tới việc trước, trong và sau mỗi trận giông.
Gió và mưa làm gì với vườn cây ăn trái
Gió mạnh tác động lên tán cây như lên một cánh buồm. Cây càng cao, tán càng rậm, đất càng ướt thì càng dễ bật gốc, nghiêng gốc hoặc gãy thân. Cành mang chùm trái nặng là chỗ gãy đầu tiên. Ngay cả khi cây không đổ, gió làm rách lá, cọ xát làm trầy trái, làm rụng hoa và trái non, lắc gốc làm đứt rễ tơ.
Mưa dầm kéo dài làm đất sũng nước, rễ thiếu không khí; cây sợ úng như sầu riêng, bơ, hồ tiêu dễ bị nấm vùng rễ. Ẩm độ cao kéo dài trong tán làm nấm hại lá, hại trái phát triển. Mưa trùng lúc hoa nở làm hoa khó thụ phấn, đậu trái kém.
Đặc biệt nguy hiểm là trận mưa lớn đột ngột sau một đợt khô, khi trái đang lớn: trái hút nước nhanh, vỏ không kịp giãn, có thể nứt. Kết hợp cả gió và đất ướt, những trận giông đầu mùa mưa thường gây thiệt hại lớn nhất trong năm.
Gió ở vùng hồ: đọc theo địa hình lô của mình
Theo lệ chung ở vùng này, mùa khô có gió thổi đều khá mạnh, còn đầu mùa mưa hay có những trận giông kèm gió giật trong buổi chiều. Mặt hồ rộng không có vật cản, gió chạy dài rồi đập vào các sườn đồi ven hồ, nhất là những sườn trống, đỉnh đồi và mũi đất nhô ra mặt nước.
Mỗi lô có "đường gió" riêng, phụ thuộc vào hướng sườn, vị trí so với mặt hồ, các khe núi dẫn gió. Cách tốt nhất để biết là quan sát: cây nào trong vườn mình hay bị nghiêng, nghiêng về hướng nào; sau mỗi trận giông, cành gãy, cây đổ tập trung ở góc nào của lô. Hỏi thêm hàng xóm làm vườn lâu năm.
Ghi những quan sát này lên sơ đồ vườn. Đó là cơ sở để quyết định đặt hàng chắn gió ở đâu, hàng cây nào cần chống đỡ trước, chỗ nào không nên trồng cây cao tán rộng. Vài năm ghi chép như vậy cho một bức tranh đáng tin hơn bất kỳ lời phỏng đoán nào.
Hàng cây chắn gió: khoản đầu tư dài hơi
Đặt ở bờ lô hướng gió chính. Hàng chắn gió nằm vuông góc với hướng gió chính, ở bờ lô phía đón gió. Với lô lớn, có thể thêm hàng chắn bên trong, chia lô thành các ô nhỏ hơn.
Không cần kín hoàn toàn. Hàng chắn gió tốt cho gió lọt qua một phần, làm gió chậm lại. Hàng quá kín như bức tường có thể tạo xoáy gió phía sau, gây hại cho cây gần đó.
Nhiều tầng. Kết hợp cây cao và cây bụi thấp để chắn gió cả phần tán lẫn phần sát đất. Cây bụi họ đậu bên dưới còn cho vật liệu tủ.
Chọn cây bền rễ, chịu gió. Cây chắn gió phải tự đứng vững được. Nên chọn loài rễ sâu, gỗ dai, hợp đất đỏ, ít sâu bệnh chung với cây ăn trái của vườn; hỏi khuyến nông hoặc kiểm lâm về loài hợp vùng. Không mang loài lạ dễ lan tràn vào vùng giáp rừng.
Trồng sớm. Hàng chắn gió cần nhiều năm mới đủ cao. Lý tưởng là trồng trước hoặc cùng lúc với cây ăn trái, không phải sau khi cây đã đổ.
Chừa khoảng cách. Rễ cây chắn gió tranh nước, phân với hàng cây ăn trái gần nhất. Chừa một khoảng giữa hàng chắn và hàng cây trồng, có thể đào rãnh cắt rễ nếu cần.
Mít, chuối và cây sẵn có làm chắn gió tạm
Trong lúc chờ hàng chắn gió chính lớn lên, nhiều vườn tận dụng cây sẵn có. Chuối mọc nhanh, trồng thành hàng ở bờ lô hoặc giữa các hàng cây ăn trái non có thể che chắn được phần nào trong một hai năm đầu, lại cho thêm trái. Nhưng chuối gãy đổ dễ trong giông lớn và hút nhiều nước trong mùa khô, nên chỉ là giải pháp tạm.
Mít là cây thân gỗ khá chắc, tán dày, có mặt ở nhiều vườn quanh vùng. Một hàng mít ở bờ lô vừa có trái, vừa có tác dụng chắn gió nhất định. Tuy vậy, mít cũng có thể bị gãy cành khi mang trái nặng, và cần được tỉa để tán không quá rậm.
Những cây rừng tự nhiên còn lại ở bờ lô, nếu được giữ khi khai hoang, thường là hàng chắn gió tốt nhất vì đã quen đất, quen gió. Đó là thêm một lý do để không chặt trắng cây ở bờ lô.
Chống đỡ cây và cành mang trái
Với cây ăn trái lâu năm trên đồi trống gió, chống đỡ là việc phải làm trước mùa giông, không đợi thấy cây nghiêng mới làm:
- Cây non: cọc chắc cắm từ ngày trồng, buộc thân bằng dây mềm, nới dây theo năm.
- Cây lớn ở vị trí đón gió: có thể néo dây từ thân hoặc cành chính xuống cọc neo trong đất theo vài hướng, dùng đệm lót chỗ dây tiếp xúc với vỏ.
- Cành mang chùm trái nặng (sầu riêng, bơ, mít): chống bằng cây chạc ba, cột gỗ, hoặc treo cành lên thân chính bằng dây mềm.
- Kiểm tra dây buộc, cây chống trước mùa mưa; thay những cây chống đã mục.
- Sau mỗi trận giông, đi kiểm tra: cây nào lỏng gốc, dây nào đứt, cọc nào nghiêng, sửa ngay khi đất còn ướt mềm.
Dây buộc thít chặt quá lâu sẽ ăn vào vỏ, gây thắt thân. Dùng dây mềm, bản rộng, có đệm, và kiểm tra định kỳ.
Tỉa tán thoáng: giảm sức cản gió và độ ẩm
Tán rậm vừa cản gió mạnh hơn, vừa giữ ẩm lâu hơn sau mưa. Tỉa thưa bên trong tán, cắt cành vượt, cành mọc chồng chéo giúp gió lùa qua tán, cây ít bị đẩy, và tán khô nhanh hơn sau mưa, giảm nấm bệnh.
Khống chế chiều cao cũng quan trọng: cây càng cao thì lực gió tác động lên gốc càng lớn. Với cây trên sườn đón gió, giữ tán thấp và tròn đều hơn là để cây vươn cao một phía.
Thời điểm tỉa lớn thường là sau thu hoạch, trước mùa mưa. Không nên tỉa mạnh ngay trước trận giông dự kiến, vì vết cắt mới và tán đột ngột thưa cũng làm cây yếu. Cây đang mang trái non thì chỉ tỉa nhẹ, cắt cành khô, cành bệnh.
Những cành chạc hẹp hình chữ V, nơi hai cành lớn mọc sát nhau, là điểm dễ tách đôi khi gió mạnh. Khi tạo tán từ sớm nên chọn giữ cành có góc phân rộng; với cây đã lớn, theo dõi kỹ những chạc này và giảm bớt tải trên một bên cành nếu cần.
Hồ tiêu trong mùa giông: trụ, nọc và gió
Nọc tiêu là một khối dây lá dày quấn quanh trụ, cản gió rất lớn. Trụ sống tán rộng chưa tỉa cộng với nọc tiêu dày tạo thành một cột đón gió, dễ nghiêng, đổ cả trụ lẫn tiêu trong giông lớn. Trụ bê tông thì ít đổ hơn nếu chôn chắc, nhưng nếu chôn nông trên đất ướt cũng có thể nghiêng.
Vì vậy, tỉa tán trụ sống vào đầu mùa mưa ngoài việc giúp tiêu đủ nắng còn giảm sức cản gió. Dây tiêu được buộc chắc vào trụ, không để mảng dây bung ra ngoài như cánh buồm. Những trụ ở bờ lô đón gió nên được kiểm tra kỹ hơn; trụ nghiêng thì chống lại khi đất còn mềm.
Mùa mưa cũng là mùa nhạy cảm nhất với bệnh rễ hồ tiêu. Nước đọng quanh gốc sau giông là điều phải xử lý ngay: khơi rãnh, phá chỗ đọng, không để nước từ phía trên dồn vào nọc tiêu.
Rụng trái non, nứt trái, thối trái trong mùa mưa
Rụng trái non trong mùa mưa có nhiều nguyên nhân cộng lại: thụ phấn kém do mưa lúc hoa nở, thiếu nắng, cây ra đọt non mạnh tranh dinh dưỡng với trái, rễ bị úng, sâu bệnh. Không có cách nào giữ hết trái; cây tự rụng bớt một phần là bình thường. Việc làm được là giữ đất thoát nước, cân đối dinh dưỡng theo khuyến cáo, quản lý đọt non và sâu bệnh.
Nứt trái thường xảy ra khi đất đang khô chuyển sang ướt đột ngột. Giữ độ ẩm đất đều hơn qua tủ gốc dày, tưới đều trong mùa khô cuối mùa, thoát nước tốt khi mưa lớn giúp giảm cú sốc nước này.
Thối trái do nấm phát triển mạnh khi ẩm cao, tán rậm. Nhặt bỏ trái rụng, trái bệnh ra khỏi vườn, giữ tán thoáng, không để trái chạm đất. Cách xử lý bằng thuốc nếu cần thuộc danh mục phân bón – sâu bệnh, luôn theo hướng dẫn của cán bộ bảo vệ thực vật.
Trước, trong và sau một trận giông
Những việc cụ thể khi thấy mây giông kéo lên từ phía hồ, thường vào các buổi chiều đầu mùa mưa:
- Trước mùa giông: kiểm tra cây chống, dây néo, khơi rãnh thoát nước, cắt cành khô, cành yếu có thể gãy rơi.
- Khi trời chuyển giông: người ra khỏi vườn, không trú dưới cây cao, không đứng gần giàn, trụ kim loại, máy bơm điện.
- Ngay sau giông: chưa vào vườn khi còn sấm sét, gió giật; khi an toàn, đi kiểm tra lối đi trước, cây nghiêng có thể đổ tiếp.
- Xử lý cây nghiêng: cây non nghiêng có thể dựng lại, nén đất, chống cọc khi đất còn mềm; cây lớn bật gốc nặng thì hỏi khuyến nông trước khi cố dựng.
- Cành gãy: cắt gọn vết gãy cho phẳng để nhanh liền, dọn cành khỏi vườn.
- Trái rụng: gom ra khỏi vườn, không để thối dưới gốc.
- Ghi chép: chụp ảnh, ghi hướng gió, cây bị hại, để điều chỉnh hàng chắn gió và chống đỡ cho năm sau.
An toàn của người làm vườn luôn đứng trước cây. Không trèo lên cây cao, không cưa cành lớn treo lơ lửng khi chưa có người hỗ trợ và đồ bảo hộ.
Câu hỏi thường gặp
Hàng cây chắn gió nên cách hàng cây ăn trái bao xa?
Không có con số chung; tuỳ loài cây chắn gió, độ lớn tán và rễ. Nguyên tắc là chừa đủ khoảng để rễ và tán của hàng chắn không tranh nước, ánh sáng trực tiếp với hàng cây ăn trái gần nhất. Hỏi khuyến nông cho loài cây cụ thể.
Cây sầu riêng bị nghiêng sau giông có dựng lại được không?
Cây non nghiêng nhẹ thường dựng lại được khi đất còn ướt mềm, nén chặt đất và chống cọc. Cây lớn bật gốc nặng, đứt nhiều rễ thì dựng lại rất khó và có thể làm cây yếu thêm; nên hỏi cán bộ khuyến nông trước khi quyết định.
Vì sao trái sầu riêng, bơ hay rụng nhiều trong mùa mưa?
Thường do nhiều yếu tố: mưa lúc hoa nở làm thụ phấn kém, thiếu nắng, cây ra đọt non tranh dinh dưỡng, rễ bị úng, nấm bệnh. Cây tự rụng bớt một phần là bình thường; giữ thoát nước và cân đối dinh dưỡng giúp giảm rụng.
Có nên trồng bạch đàn, keo làm hàng chắn gió không?
Một số nơi dùng các loài này vì mọc nhanh, nhưng chúng có thể tranh nước mạnh với cây ăn trái và hợp hay không còn tuỳ quy định, đất và mục tiêu của vườn. Nên hỏi khuyến nông, kiểm lâm và cân nhắc các loài bản địa, cây họ đậu chịu gió.
Nứt trái có phòng được không?
Giảm được phần nào bằng cách giữ độ ẩm đất đều: tủ gốc dày, tưới đều thay vì để khô kiệt rồi tưới đẫm, thoát nước tốt khi mưa lớn. Một số giống dễ nứt hơn giống khác; khi chọn giống mới nên hỏi đặc điểm này.
Giông đến khi đang ở vườn thì nên làm gì?
Rời khỏi vườn càng sớm càng tốt khi thấy mây giông kéo tới. Không trú dưới cây cao, không đứng gần trụ kim loại, giàn dây kẽm, máy bơm điện. Chờ hết sấm sét, gió giật mới quay lại kiểm tra vườn.