Ở vườn cây lâu năm quanh hồ Tà Đùng, bộ dụng cụ cắt gồm ba món chính: kéo cắt cành và cưa tay cho cành nhỏ trong tầm với, cưa cành cán dài (cưa tay hoặc chạy máy) cho cành trên cao mà không phải leo, và cưa xích cho cành lớn, cây đổ, gốc trụ tiêu cũ. Cưa xích là dụng cụ mạnh và nguy hiểm nhất trong nông trại; phần lớn việc tỉa cành thường ngày không cần tới nó.
Bài này viết cho người tự tỉa vườn sầu riêng, bơ, mắc ca, mít và dọn cây sau giông ở vùng hồ (xã Tà Đùng, Lâm Đồng; trước 7/2025 thuộc huyện Đắk Glong, Đắk Nông): chọn dụng cụ theo việc, cắt thế nào cho vết thương mau lành, những tình huống gây tai nạn hay gặp nhất, và giới hạn của luật — cây trong rừng, cây ven hồ không phải của vườn thì không được tự ý chặt.
Dụng cụ cắt nào cho việc nào
Chọn dụng cụ nhỏ nhất đủ làm việc: dụng cụ càng nhỏ, vết cắt càng chính xác và càng ít nguy hiểm.
| Dụng cụ | Việc hợp | Lưu ý |
|---|---|---|
| Kéo cắt cành một tay | Cành non, chồi vượt, cành nhỏ cỡ ngón tay | Lưỡi sắc, sạch; kéo cùn làm dập vỏ |
| Kéo cắt cành hai tay cán dài | Cành cỡ ngón cái tới cổ tay trong tầm với | Không vặn kéo khi cắt cành quá cỡ |
| Cưa tay gấp, cưa cung | Cành cỡ cổ tay tới bắp tay | Gọn, êm, hợp tỉa sầu riêng gần thân |
| Cưa cành cán dài (tay hoặc máy) | Cành trên cao không với tới từ đất | Đứng ngoài hướng cành rơi; cẩn thận dây điện |
| Cưa xích động cơ hoặc pin | Cành lớn, cây gãy đổ, cắt khúc, dọn trụ cũ | Cần huấn luyện, đủ đồ bảo hộ, không làm một mình |
Cưa xích chạy pin ngày càng phổ biến cho việc nhẹ, ít ồn, không phải pha xăng; cưa động cơ xăng mạnh hơn cho việc nặng. Cả hai đều có thể gây giật ngược và cắt trúng người như nhau; đừng vì máy nhỏ mà coi nhẹ.
Cắt thế nào cho cây mau lành
Cắt sát cổ cành, không cắt sát thân
Chỗ cành nối vào thân có một vùng hơi phình gọi là cổ cành. Vết cắt đúng nằm ngay ngoài cổ cành, không phạt sát vào thân và không để lại mấu dài. Cắt phạm vào cổ cành làm vết thương lớn và khó liền; để mấu dài thì mấu chết khô, mục dần vào trong thân. Đây là nguyên lý chung của kỹ thuật tỉa cây ăn trái.
Cành lớn cắt ba lần
Cành to cắt một nhát từ trên xuống thường bị xé vỏ: cành nặng gãy rời trước khi cưa xong, kéo theo một mảng vỏ dài trên thân. Cách quen dùng là cắt ba lần: nhát thứ nhất cưa từ dưới lên một phần ở cách thân một đoạn; nhát thứ hai cưa từ trên xuống phía ngoài nhát thứ nhất cho cành rơi; nhát thứ ba cắt gọn phần mấu còn lại sát ngoài cổ cành.
Thời điểm và vệ sinh dụng cụ
Tỉa cành chính thường làm sau thu hoạch, khi cây nghỉ và trước khi ra đợt lộc mới; mỗi loại cây và mỗi vườn có lịch riêng, nên tham khảo hướng dẫn kỹ thuật của từng cây. Tránh tỉa lớn giữa những ngày mưa dầm vì vết cắt ướt lâu, nấm bệnh dễ vào. Lau sạch lưỡi cưa, kéo giữa các cây, nhất là khi vừa cắt cây có dấu hiệu bệnh, để không mang mầm bệnh từ gốc này sang gốc khác. Có bôi thuốc hay keo lên vết cắt hay không, nên hỏi cán bộ khuyến nông theo từng loại cây.
Giật ngược: tai nạn cưa xích hay gặp nhất
Giật ngược xảy ra khi phần đầu mũi lam cưa (phần phía trên của đầu lam) chạm vào gỗ hoặc vật cứng trong lúc xích đang chạy. Xích bị cản đột ngột, cả lam cưa bật ngược lên về phía người cầm, nhanh hơn phản xạ của con người. Đây là nguyên nhân của phần lớn các vết thương nặng ở mặt, cổ, vai khi dùng cưa xích.
Cách phòng: không cắt bằng đầu mũi lam; không cắt cành ở trên cao hơn vai; cầm cưa bằng hai tay, ngón cái vòng quanh tay cầm; đứng lệch sang một bên đường lam; chạy ga đủ trước khi đưa xích vào gỗ; giữ xích sắc và căng đúng (xích cùn làm người cầm phải ấn mạnh, dễ mất kiểm soát). Cưa đời mới có phanh xích và tấm chắn tay; kiểm tra phanh xích hoạt động trước mỗi buổi.
Không leo lên cây, lên thang mà cầm cưa xích một tay. Với cành trên cao, dùng cưa cành cán dài đứng từ mặt đất, hoặc thuê người có kinh nghiệm và thiết bị leo phù hợp.
Người mới dùng cưa xích nên tập trên khúc gỗ đặt chắc ở chỗ bằng trước, làm quen với lực kéo, tiếng máy, cách ga, cách phanh xích, rồi mới mang vào vườn dốc. Nếu xã, hội nông dân hay đại lý có buổi hướng dẫn an toàn máy, đó là buổi đáng đi.
Đồ bảo hộ và quy tắc một buổi cưa
Bộ đồ bảo hộ cho cưa xích nhìn có vẻ nhiều, nhưng mỗi món chặn một kiểu tai nạn cụ thể.
- Mũ bảo hộ có tấm che mặt lưới và chụp tai: chặn cành rơi, mạt cưa vào mắt, tiếng ồn hại tai lâu dài.
- Găng tay bám chắc, đỡ rung.
- Quần hoặc ống chân chống cắt: lớp sợi bên trong làm kẹt xích khi chạm vào. Vết thương đùi, cẳng chân là vết thương hay gặp khi cưa trượt xuống.
- Giày cao cổ mũi cứng, đế bám, đặc biệt trên đất dốc và đất đỏ ướt.
- Không làm một mình: luôn có người thứ hai ở khoảng cách an toàn, biết sơ cứu cầm máu, có điện thoại liên lạc.
- Dọn chỗ đứng và đường lui trước khi cắt: đường lui chéo về phía sau, không phải phía dưới dốc nơi cành có thể lăn xuống.
- Đổ xăng khi máy nguội, cách chỗ cưa vài bước, không hút thuốc. Khởi động máy trên mặt đất, không thả rơi để nổ máy.
Bị cưa cắt chảy máu nhiều: ép chặt vết thương bằng vải sạch, giữ người nằm yên, gọi cấp cứu và đưa ngay tới cơ sở y tế. Vườn ở xa đường lớn nên biết trước đường nhanh nhất ra trạm y tế xã.
Dọn cây gãy đổ sau giông mùa mưa
Vì sao cây đổ là việc nguy hiểm nhất
Giông chiều mùa mưa ở vùng hồ có thể làm gãy cành lớn sầu riêng đang mang trái, bật gốc bơ, quật đổ cây che bóng. Thân cây đổ thường đang chịu lực: một phần bị ép, một phần bị căng, có khi gác lên cây khác. Cắt sai chỗ, khúc gỗ có thể bật ngang, lăn xuống dốc hoặc kẹp lam cưa.
Thứ tự làm việc
Trước hết kiểm dây điện: cây đổ đè lên dây điện thì không đến gần, báo ngành điện. Tiếp theo nhìn xem thân đang tì vào đâu, phía nào bị ép, phía nào căng, đứng ở phía trên dốc của khúc cây. Cắt từ ngọn vào, từng khúc ngắn; cành gác treo trên cây khác không tự giật xuống, để người có kinh nghiệm xử lý.
Cây trong rừng, cây ngoài ranh vườn
Vườn giáp Vườn quốc gia Tà Đùng hoặc giáp rừng phòng hộ, cây đổ từ phía rừng sang thì không tự ý cưa xẻ mang đi. Khai thác, vận chuyển gỗ rừng chịu sự quản lý của pháp luật về lâm nghiệp; báo chính quyền xã hoặc lực lượng kiểm lâm để được hướng dẫn. Cây trên đất vườn mình thì được dọn, nhưng nếu muốn bán gỗ hay chở gỗ đi xa, hỏi trước về giấy tờ chứng minh nguồn gốc.
Tỉa từng loại cây trong vườn vùng hồ: những điểm riêng
Sầu riêng
Sầu riêng trên đồi gió thường được giữ tán vừa phải, cắt bớt cành mọc thẳng đứng, cành yếu trong tán, cành sát đất, cành chéo nhau; tán thông giúp giảm ẩm, giảm nấm bệnh mùa mưa. Cành mang trái là tài sản cả năm, nên tỉa lớn chủ yếu sau thu hoạch, mùa trái chỉ tỉa nhẹ. Cành to trên cao mà phía dưới là dốc thì phải tính đường rơi để cành không lăn đè người dưới dốc.
Bơ
Bơ lớn nhanh, dễ vươn cao, khó hái và khó phun. Nhiều vườn hạ độ cao tán dần qua từng năm thay vì cưa một lần quá mạnh; cưa quá mạnh dễ làm cây sốc và vỏ thân trần cháy nắng mùa khô. Giống bơ khác nhau có tán khác nhau, nên đối chiếu hướng dẫn kỹ thuật cho đúng giống đang trồng.
Mắc ca và mít
Mắc ca thường được tỉa tạo hình từ nhỏ để có thân chính khoẻ và tán cân, sau đó tỉa thông thoáng là chính. Mít ra trái trên thân và cành lớn, tỉa cần giữ các cành khung mang trái, cắt cành sâu bệnh, cành vượt. Với mọi loại, nguyên tắc chung là tỉa từng ít, đều đặn hằng năm tốt hơn để lâu rồi cưa một lần thật nặng.
Trước khi tỉa một cây lâu năm lần đầu, đứng lùi ra xa nhìn cả tán, chọn trước những cành sẽ bỏ, đánh dấu bằng dây buộc. Cắt từng cành rồi lại lùi ra nhìn. Cách chậm này tránh được chuyện hăng tay cắt quá nhiều, vì cành đã cắt thì không nối lại được, còn tán cây cần vài năm mới lấp lại chỗ trống.
Cành tỉa đi đâu
Cành tỉa từ sầu riêng, bơ, mắc ca, mít là nguồn hữu cơ lớn của vườn. Cành nhỏ và lá có thể băm hoặc chặt ngắn để tủ gốc, rải theo đường đồng mức thành hàng chắn xói. Cành lớn chất thành đống ở góc vườn cho mục dần hoặc làm củi. Không đốt cành tỉa giữa vườn mùa khô: đất đồi cỏ khô, gió mạnh, lửa dễ lan sang vườn bên hoặc vào rừng; đốt còn làm mất chất hữu cơ mà đất đỏ bazan bạc màu đang thiếu.
Cành có dấu hiệu bệnh (khô cành, mục, có nấm) thì không đem tủ cho chính cây đó; gom riêng ra xa khu trồng. Máy băm cành cỡ nhỏ có thể thuê theo đợt hoặc chung nhau trong tổ; một buổi băm sau mùa tỉa có thể biến đống cành thành lớp tủ dày cho cả lô. Dăm cành băm xong nên để ủ một thời gian hoặc trộn với phân chuồng trước khi tủ dày sát gốc, vì dăm gỗ tươi khi phân huỷ sẽ lấy bớt đạm trong lớp đất mặt; cây con đang cần đạm mà bị tủ dày dăm tươi có thể vàng lá một thời gian. Rải dăm ở giữa hàng, trên lối đi trơn, cũng giúp đỡ lầy vào mùa mưa.
Câu hỏi thường gặp
Cưa xích chạy pin có an toàn hơn cưa xăng không?
Cưa pin nhẹ hơn, ít rung, không phải pha xăng nên bớt vài rủi ro. Nhưng xích vẫn quay nhanh và vẫn có thể giật ngược, cắt trúng người. Đồ bảo hộ và quy tắc dùng cưa xích áp dụng y nguyên cho cưa pin.
Có nên leo lên cây sầu riêng để tỉa cành không?
Hạn chế tối đa. Dùng kéo, cưa cành cán dài đứng từ mặt đất cho phần lớn việc. Phần cần leo thì nên thuê người có kinh nghiệm, có dây đai an toàn, không leo khi cây ướt sau mưa, và tuyệt đối không cầm cưa xích một tay trên cây.
Tỉa cành vào lúc nào trong năm?
Thường tỉa chính sau thu hoạch, khi cây nghỉ và trước đợt lộc mới; tỉa nhẹ chồi vượt quanh năm. Mỗi loại cây có lịch riêng, nên tham khảo hướng dẫn kỹ thuật và cán bộ khuyến nông xã cho cây cụ thể của vườn.
Mài xích cưa có tự làm được không?
Được, với giũa tròn đúng cỡ và dưỡng mài, giữ đều góc mài các mắt xích. Xích cùn thì nhả mạt vụn như bột thay vì dăm, máy phải ấn mới ăn. Nếu không quen tay, mang ra tiệm sửa máy mài định kỳ.
Cây đổ từ rừng sang vườn có được lấy gỗ không?
Không nên tự ý cưa xẻ mang đi. Gỗ có nguồn gốc từ rừng chịu sự quản lý của pháp luật lâm nghiệp. Báo chính quyền xã hoặc kiểm lâm để được hướng dẫn xử lý, nhất là với vườn giáp Vườn quốc gia Tà Đùng.
Bị mạt cưa bay vào mắt thì làm sao?
Không dụi mắt. Rửa nhẹ bằng nhiều nước sạch, nếu vẫn cộm, đau, đỏ hoặc nhìn mờ thì đến cơ sở y tế để được khám. Đeo tấm che mặt hoặc kính bảo hộ mỗi lần cưa là cách phòng tốt nhất.