Với vườn cây lâu năm trên đồi quanh hồ Tà Đùng, máy cắt cỏ đeo vai là công cụ đáng có nhất sau cái cuốc: nó cho phép giữ một lớp cỏ thấp phủ đất thay vì phun thuốc làm trơ mặt đất. Cỏ được cắt định kỳ, để cao vài đốt ngón tay giữa hàng và gom phần cắt về tủ quanh gốc, vừa chặn nước mưa chảy tràn, vừa giữ ẩm vào mùa khô, vừa không tranh nước phân với cây.
Đổi từ thuốc cỏ sang máy cắt không khó, nhưng phải làm đúng: chọn máy hợp độ dốc và loại cỏ, cắt đúng chiều cao, đúng thời điểm, và giữ an toàn cho người cắt. Bài này viết cho nông hộ vùng hồ Tà Đùng (xã Tà Đùng, Lâm Đồng, trước 7/2025 thuộc Đắk Glong, Đắk Nông) đang trồng sầu riêng, bơ, mắc ca, hồ tiêu xen cà phê trên đất đỏ bazan.
Vì sao vườn đồi nên cắt cỏ thay vì làm trơ đất
Lớp cỏ trên mặt đất dốc làm ba việc mà không vật liệu nào làm rẻ hơn. Lá cỏ hứng giọt mưa, giảm lực đập xuống đất trần; rễ cỏ đan lớp mặt thành một tấm lưới giữ đất; thân cỏ làm chậm dòng nước chảy tràn để nước kịp thấm. Trên sườn đất đỏ bazan quanh hồ, nơi mưa mùa thường đổ thành từng trận lớn buổi chiều, một băng cỏ giữa hai hàng cây có khi là khác biệt giữa vườn còn đất mặt sau mười năm và vườn lộ sỏi đá.
Phun thuốc cỏ cho sạch trơn nhìn gọn mắt, nhưng mặt đất trơ trụi nóng lên nhanh vào mùa khô, mất ẩm, rễ tơ của cây gần mặt đất bị ảnh hưởng. Thuốc cỏ phun trên sườn đồi cũng dễ theo nước mưa xuống suối và lòng hồ, nơi người ven hồ nuôi cá và lấy nước. Nhiều chương trình khuyến nông và các tiêu chuẩn sản xuất bền vững đều khuyến khích hạn chế thuốc cỏ, quản lý cỏ bằng cắt và che phủ.
Cỏ chỉ thành vấn đề khi nó cao trùm lên cây con, leo lên thân tiêu, hoặc mọc dày sát gốc tranh nước phân. Vì vậy cách làm quen thuộc là chia vườn thành hai vùng: trong tán quanh gốc thì làm sạch cỏ bằng tay hoặc phủ dày bằng chính cỏ cắt; giữa hàng thì giữ cỏ thấp bằng máy cắt.
Máy cắt cỏ đeo vai, máy cắt đẩy tay và máy cắt kéo theo
Ba nhóm máy cắt cỏ hay thấy ở vùng nông nghiệp. Trên đồi Tà Đùng, nhóm đầu gần như là mặc định; hai nhóm sau chỉ hợp những lô đặc biệt.
| Loại | Hợp chỗ nào | Ưu điểm | Hạn chế |
|---|---|---|---|
| Máy cắt cỏ đeo vai (cần dài, động cơ trên lưng hoặc treo hông) | Sườn dốc, giữa hàng cây, quanh gốc, bờ bậc thang, mép rãnh | Đi được mọi địa hình người đi được, cắt được cỏ cao và cây bụi nhỏ | Nặng vai khi làm lâu; văng đá, mảnh vụn; ồn |
| Máy cắt cỏ đẩy tay bốn bánh | Lối đi bằng, sân phơi, khoảng đất quanh nhà kho | Cắt đều, nhẹ người | Không đi được dốc, đất lồi lõm, cỏ cao |
| Bộ cắt kéo theo máy kéo | Lô lớn thoải, hàng cây rộng | Nhanh trên diện tích lớn | Cần máy kéo và hàng đủ rộng; nguy cơ lật trên dốc như mọi việc dùng máy kéo |
Máy cắt đeo vai có hai dạng đầu cắt: đầu cước (sợi nhựa quay) và lưỡi kim loại (lưỡi hai cạnh, lưỡi răng cưa). Đầu cước an toàn hơn sát gốc cây, ít làm trầy vỏ, nhưng tốn cước khi gặp cỏ thân cứng. Lưỡi kim loại cắt được cỏ tranh, cây bụi, lau sậy, nhưng văng mạnh hơn và có thể làm vỡ vỏ cây, cắt đứt ống tưới. Nhiều nhà vườn để sẵn cả hai, đổi đầu theo việc.
Cắt bao cao, cắt mấy lần trong năm
Chiều cao để lại. Đừng cắt sát đất. Để lại khoảng một gang tay hoặc vài đốt ngón tay tuỳ loại cỏ, đủ để rễ còn sống và thảm cỏ phủ được mặt đất. Cắt sát gốc làm cỏ yếu, đất lộ ra, và cỏ dại thân cứng thường mọc lấn vào chỗ trống.
Nhịp cắt mùa mưa. Mùa mưa cỏ lên nhanh, thường phải cắt nhiều lượt hơn. Mục tiêu là không để cỏ ra hạt và không để cỏ cao trùm cây con. Cắt trước khi cỏ trổ bông giúp giảm lượng hạt cỏ năm sau.
Nhịp cắt mùa khô. Mùa khô (thường khoảng tháng mười hai tới tháng tư) cỏ chậm lại. Nhiều vườn chỉ cắt một hai lượt, gom cỏ khô về tủ gốc giữ ẩm. Cỏ khô giữa hàng cũng là nguy cơ cháy lan; giữ băng cản lửa sạch cỏ dọc ranh vườn giáp rừng và giáp đường.
Giờ cắt trong ngày. Sáng sớm vùng hồ thường có sương, cỏ ướt làm cước nhanh mòn và người dễ trượt trên đất đỏ. Khoảng giữa buổi sáng khi sương tan và chiều mát là lúc cắt thuận; tránh giữa trưa nắng gắt mùa khô vì người đeo máy rất nhanh mất sức.
Cỏ cắt đi đâu. Gom cỏ cắt về phủ quanh gốc, cách thân một khoảng để thân không bị ẩm thối. Cỏ có hạt hoặc cỏ thân bò dễ mọc lại thì phơi khô trước khi tủ, hoặc đem ủ cùng phân chuồng.
An toàn khi dùng máy cắt cỏ đeo vai trên dốc
Máy cắt đeo vai trông đơn giản nhưng là nguồn chấn thương mắt và chân rất hay gặp ở vườn. Trên đất dốc, thêm nguy cơ trượt ngã khi đang cầm máy chạy.
- Đồ bảo hộ đủ bộ: kính hoặc tấm che mặt, nút bịt tai hoặc chụp tai, găng tay, áo dài tay, quần dài vải dày, giày cao cổ bám đất. Dép lê là không được.
- Dọn đá, que, dây kẽm trong khu sắp cắt. Đá văng từ lưỡi cắt có thể bay xa, làm vỡ kính, trúng người đứng gần.
- Giữ khoảng cách với người khác, trẻ em, gia súc. Ở vườn có người hái trái, làm cỏ tay, thì chia khu, không cắt chung một hàng.
- Trên dốc, đứng ở phía trên hoặc ngang, cắt theo hàng ngang sườn, bước ngắn. Không cắt khi đứng ở phía dưới đoạn dốc vì đá lăn xuống người.
- Đeo đai đúng cách để máy treo cân, đầu cắt ở dưới hông. Đai lệch làm mỏi lưng và khó giữ máy khi lưỡi va vật cứng.
- Tắt máy khi gỡ cỏ quấn quanh đầu cắt, khi đổi đầu cước, khi đổ xăng. Đổ xăng lúc máy nguội, xa chỗ có lửa.
- Nghỉ theo nhịp. Rung tay kéo dài gây tê, mỏi; làm từng quãng ngắn và nghỉ xen kẽ, uống đủ nước.
Bị dị vật bắn vào mắt thì không dụi, không tự lấy bằng vật nhọn; rửa nhẹ bằng nước sạch và tới cơ sở y tế để khám.
Cắt cỏ quanh từng loại cây trong vườn vùng hồ
Quanh hồ tiêu, cỏ sát gốc tranh nước và giữ ẩm làm gốc dễ bệnh, nên làm sạch cỏ trong bồn bằng tay, tránh để lưỡi máy chạm vào thân và rễ nổi. Rễ tiêu ăn nông, một vết thương ở cổ rễ là cửa mở cho nấm bệnh vào mùa mưa. Đầu cước được dùng nhiều hơn lưỡi kim loại ở hàng tiêu.
Quanh sầu riêng và bơ trồng trên dốc, vùng tán thường được tủ dày bằng cỏ cắt, vỏ cà phê hay rơm rạ. Giữa hàng giữ cỏ thấp, đặc biệt ở phía dưới dốc của gốc, nơi nước chảy qua nhiều nhất. Mắc ca cây cao, hàng rộng, thảm cỏ giữa hàng còn giúp hạt rụng không lăn xa xuống dốc, dễ nhặt hơn vào mùa thu hoạch.
Vườn có hệ tưới nhỏ giọt chạy trên mặt đất cần cẩn thận gấp đôi: ống dẫn và đầu nhỏ giọt bị lưỡi cắt chém đứt là chuyện thường. Cách hay là cắm cọc đánh dấu đường ống chính, cắt sát ống bằng đầu cước, hoặc treo ống lên dọc hàng trước mùa cắt nhiều.
Với cây con mới trồng, cỏ cao trùm lên sẽ che nắng và làm cây vươn yếu. Làm sạch cỏ bằng tay quanh cây con, dùng máy cắt ở vòng ngoài. Ở vườn đồi có trồng cây phân xanh (đậu, muồng) làm băng chống xói thì cắt băng đó thấp xuống làm phân tủ, không xới bỏ.
Giữ máy cắt cỏ chạy bền ở vùng đất đỏ
Bụi đất đỏ mùa khô là kẻ thù số một của động cơ nhỏ. Vệ sinh lọc gió thường xuyên, nhất là sau những buổi cắt cỏ khô bụi bay mù. Bộ ly hợp và cổ cần hay bị cỏ quấn chặt, cần gỡ sạch sau mỗi lần dùng. Lưỡi kim loại mài sắc định kỳ, mài đều hai cạnh cho lưỡi cân; lưỡi lệch làm máy rung mạnh, hại tay và hại máy.
Máy hai thì cần pha xăng nhớt đúng tỷ lệ ghi trong sách hướng dẫn. Pha thiếu nhớt làm bó máy; pha thừa làm muội than, khó nổ. Pha vừa đủ dùng trong vài tuần, không pha một can lớn để cả mùa, vì hỗn hợp để lâu kém chất lượng. Máy bốn thì thay nhớt theo giờ chạy.
Khi cần mua máy mới hay phụ tùng, chọn loại mà tiệm sửa máy quanh vùng có sẵn đồ thay; có thể tra các đại lý trong danh bạ doanh nghiệp của trang. Thay vì chạy theo máy công suất lớn, nông hộ nhỏ thường hợp với máy nhẹ, đeo lâu không mỏi, vì công việc cắt cỏ trên đồi kéo dài nhiều giờ chứ không cần sức mạnh tức thời.
Thuê người cắt cỏ hay tự cắt: tính công cho vườn đồi
Khi nào tự cắt là hợp
Vườn vài sào tới một hai héc-ta, chủ vườn ở ngay trên đất, có sức khoẻ, thì tự cắt thường hợp nhất: chủ động được lúc cắt, biết chỗ nào có ống tưới, cây con, rễ nổi để tránh. Người lạ cắt thuê hay chém đứt ống nhỏ giọt, phạt trầy gốc tiêu vì không biết vườn. Nếu thuê, nên đi cùng buổi đầu, chỉ từng hàng, cắm cọc chỗ có ống, nói rõ chiều cao cỏ muốn để lại.
Khi nào nên thuê theo đợt
Đầu mùa mưa cỏ lên đồng loạt, nhiều vườn cần cắt cùng lúc, người làm thuê theo ngày ở vùng hồ cũng bận. Chủ vườn ở xa (mua đất lên làm vườn nhưng sống ở thành phố) thường khoán cắt cỏ theo đợt cho người quen trong thôn. Cách khoán thường thấy là tính theo ngày công hoặc theo lượt cả vườn; mức tiền tuỳ thoả thuận, bài này không nêu con số. Điều nên ghi rõ khi khoán: cắt bao cao, có gom cỏ về gốc không, ai chịu xăng nhớt và cước, ai chịu nếu làm đứt ống tưới.
Ghi lại để lần sau tính đúng
Ghi vào sổ vườn mỗi đợt cắt: ngày, khu cắt, mấy người, mấy giờ, tốn bao nhiêu xăng. Sau một mùa mưa, nhìn lại sổ sẽ biết vườn mình cần mấy lượt, khu nào cỏ lên nhanh (thường là khu trũng, khu đất tốt chân dốc), từ đó sắp lịch và dự trù công cho năm sau sát hơn.
Câu hỏi thường gặp
Cắt cỏ có làm cỏ mọc lại nhanh hơn phun thuốc không?
Cỏ cắt sẽ mọc lại và cần cắt nhiều lượt trong mùa mưa, đó là chủ ý: giữ lớp phủ sống trên mặt đất. Số lượt cắt nhiều hơn số lần phun, nhưng đổi lại đất không trôi, không trơ, và vườn tránh được dư lượng thuốc cỏ trong đất và nước hồ.
Có nên giữ cỏ trong vườn hồ tiêu không?
Giữ cỏ thấp giữa các hàng tiêu thì được và có lợi cho đất dốc. Riêng trong bồn quanh gốc tiêu nên giữ sạch cỏ và tủ bằng vật liệu khô thoáng, vì rễ tiêu ăn nông và gốc ẩm, nhiều cỏ là điều kiện cho bệnh hại vào mùa mưa.
Đầu cước hay lưỡi sắt tốt hơn?
Mỗi loại hợp một việc. Đầu cước an toàn quanh gốc cây và đường ống tưới. Lưỡi kim loại hợp cỏ tranh, cây bụi và bờ rãnh nhiều cỏ thân cứng. Nhiều nhà vườn giữ cả hai, đổi đầu theo khu cắt.
Cỏ cắt để lại giữa hàng có làm sâu bệnh nhiều hơn không?
Cỏ cắt để khô thành lớp phủ thường không gây hại, còn giúp giữ ẩm và nuôi sinh vật đất. Cần tránh chất cỏ tươi dày sát thân cây vì gây ẩm ở cổ rễ; tủ cách thân một khoảng và để lớp phủ thoáng.
Người lớn tuổi có nên dùng máy cắt cỏ đeo vai không?
Nếu sức khoẻ cho phép thì dùng máy nhẹ, đeo đai đúng, làm từng quãng ngắn và tránh trưa nắng. Người có bệnh về tim mạch, cột sống hay đang điều trị nên hỏi bác sĩ trước khi làm việc nặng kéo dài ngoài trời.
Cắt cỏ có thay được hoàn toàn thuốc cỏ không?
Ở đa số vườn cây lâu năm trên đồi thì được, kết hợp làm cỏ tay quanh gốc và tủ gốc. Một vài loài cỏ thân ngầm rất khó trị có thể cần biện pháp riêng; khi đó nên hỏi cán bộ khuyến nông xã trước khi quyết định dùng thuốc và luôn đọc nhãn.