Dê hợp với đất đồi Tà Đùng hơn nhiều vật nuôi khác vì leo dốc giỏi, ăn được lá cây bụi, lá mít, cỏ cứng. Muốn nuôi dê bền ở vùng hồ, cần ba thứ: chuồng sàn cao, khô ráo, có mái che mưa xiên; bãi thả có rào hoặc có người trông, tách hẳn khỏi vườn cây non; và giữ dê khỏi ẩm ướt trong mùa mưa — vì dê chịu khô tốt nhưng chịu ẩm rất kém.
Bài viết cho nông hộ ở xã Tà Đùng (Lâm Đồng; trước 7/2025 là xã Đắk Som và Đắk R'Măng, huyện Đắk Glong, tỉnh Đắk Nông) nuôi vài con tới vài chục con dê trong nông trại có cây lâu năm. Phòng bệnh, tiêm phòng có bài chung trong danh mục; ở đây tập trung vào chuồng, bãi thả và thức ăn.
Vì sao dê hợp đất đồi nhưng lại hay gây chuyện
Dê có tập tính khác bò: thích ăn lá, ngọn cây, cành non hơn là cỏ sát đất, và leo trèo rất giỏi. Trên đồi Tà Đùng, nơi có nhiều cây bụi, lá mít, lá keo, dê tìm được thức ăn ở những chỗ bò không ăn. Dê nhỏ, nhẹ, ít làm sụt đất hơn bò khi đi trên dốc. Chu kỳ sinh sản của dê ngắn hơn bò, vốn đầu tư ban đầu cho mỗi con ít hơn — nên nhiều nông hộ chọn dê để bắt đầu chăn nuôi.
Nhưng chính tập tính ăn lá, ngọn cây làm dê trở thành nỗi lo của vườn. Một đàn dê lọt vào vườn sầu riêng, bơ, mắc ca mới trồng có thể ăn trụi ngọn, gặm vỏ cây trong một buổi. Dê thả rông sang vườn hàng xóm là nguyên nhân va chạm quen thuộc ở nông thôn. Dê vào rừng, vào khu vực Vườn quốc gia Tà Đùng thì phá cây tái sinh và vi phạm quy định bảo vệ rừng.
Ở vùng giáp ranh rừng quanh hồ Tà Đùng, chuyện dê lọt vào khu rừng phục hồi không chỉ là chuyện mất dê mà còn là chuyện làm việc với kiểm lâm. Hộ nuôi dê gần ranh rừng nên biết rõ ranh giới, hỏi chính quyền xã và kiểm lâm địa bàn về quy định chăn thả trước khi mở đàn.
Vì vậy nuôi dê ở vùng hồ là bài toán quản lý: giữ được dê ở chỗ của nó. Làm tốt phần này thì dê là vật nuôi rất hợp; làm không tốt thì dê là nguồn rắc rối triền miên.
Trước khi mua dê, hãy đi một vòng quanh nông trại và tự hỏi: rào bãi thả sẽ chạy ở đâu, chuồng đặt chỗ nào, và ai trong nhà sẽ trông dê mỗi ngày.
Chuồng sàn cho dê: khô là trên hết
Vì sao phải làm sàn
Dê dễ mắc bệnh đường hô hấp, bệnh chân, ký sinh trùng khi nằm trên nền ẩm, dính phân nước tiểu. Mùa mưa Tà Đùng dài, nền đất chuồng không bao giờ khô. Chuồng sàn — sàn bằng nan gỗ, tre hoặc tấm nhựa có khe, đặt cao khỏi mặt đất — cho phân, nước tiểu lọt xuống, dê luôn nằm trên chỗ khô.
Khe sàn và độ cao
Khe giữa các nan vừa đủ cho phân lọt qua nhưng không kẹt chân dê, nhất là dê con. Sàn cao đủ để có thể vào cào phân bên dưới. Dưới sàn nên có nền dốc nhẹ hoặc lót để gom phân về một phía.
Mái và vách
Mái che rộng để mưa xiên không hắt vào sàn. Vách phía đầu gió che kín hơn trong mùa mưa và những đêm se lạnh mùa khô; phía còn lại để thoáng. Chuồng dê kín quá thì hôi, ẩm; hở quá thì dê bị gió lùa.
Chỗ đặt chuồng
Giống chuồng bò: đất bằng hoặc san bậc, không ở chân dốc đọng nước, không sát mép hồ, khe suối. Có rãnh chắn nước mưa từ sườn phía trên.
Ngăn ô
Ngăn riêng ô cho dê mẹ sắp đẻ và dê con, ô cho dê đực, ô cách ly cho con mới mua về hoặc con ốm. Đàn càng lớn càng cần ngăn ô rõ ràng.
Máng ăn treo
Dê kén ăn, không ăn thức ăn đã rơi xuống sàn, dính phân. Máng cỏ treo cao hoặc giá đựng cỏ đặt ngoài vách để dê thò đầu ra ăn giúp giảm lãng phí rất nhiều.
Bãi thả: cho dê đi mà không mất vườn
Bãi thả có rào. Khoanh một khu đồi có cây bụi, cỏ, lá cây làm bãi thả cho dê, rào bằng lưới thép hoặc cọc dây thép nhiều tầng. Dê chui, nhảy giỏi nên rào phải dày và đủ cao.
Chia ô luân phiên. Chia bãi thành vài ô, thả lần lượt, để cây cỏ ô vừa thả có thời gian mọc lại. Thả mãi một chỗ thì đất trơ, ký sinh trùng tích lại trong bãi.
Không thả khi mưa. Dê không thích mưa và dễ ốm khi bị ướt lâu. Những ngày mưa dầm thì giữ dê trong chuồng, cho ăn cỏ cắt mang về.
Thả sau khi sương tan. Sáng sớm ở vùng hồ sương dày, cỏ lá ướt đẫm, phải đợi nắng lên một lúc mới ráo. Cho dê ra bãi khi cỏ đã ráo giúp giảm bệnh đường ruột, giảm nhiễm ký sinh trùng từ cỏ ướt.
Có người trông khi ra ngoài bãi rào. Nếu phải dẫn dê đi ăn ngoài bãi rào, cần người trông suốt, không thả dê tự đi. Tránh hẳn khu vực vườn cây non của mình và của hàng xóm, và tuyệt đối không cho dê vào rừng.
Thức ăn cho dê trong nông trại vùng hồ
Dê ăn được đa dạng: cỏ trồng, lá mít, lá keo dậu, lá chuối, lá sắn (với lượng ít, đã phơi héo), thân lá đậu, dây khoai lang, cỏ voi băm. Một nông trại đồi ở Tà Đùng có nhiều nguồn lá cây như vậy. Nhiều hộ trồng một hàng mít, một hàng keo dậu hoặc cây thức ăn khác quanh bãi thả để cắt lá cho dê trong mùa khô.
Một số lá cây có chất gây hại cho dê nếu ăn nhiều hoặc ăn tươi: lá sắn tươi chứa chất có thể gây ngộ độc, keo dậu ăn quá nhiều kéo dài có thể gây hại. Nguyên tắc chung là đa dạng nguồn lá, không cho ăn một loại lá với lượng lớn liên tục, phơi héo lá sắn trước khi cho ăn. Khi không chắc một loại lá có an toàn không, hỏi cán bộ thú y.
Dê cần nước sạch dù uống ít hơn bò. Máng nước đặt trong chuồng, thay nước hằng ngày. Muối khoáng dạng tảng treo cho dê liếm. Mùa khô, khi lá cây ít và khô, bổ sung thức ăn ủ chua, cỏ khô, thân đậu phộng khô đã dự trữ — cách ủ chua và dự trữ có bài riêng trong danh mục này.
Không cho dê ăn lá, cỏ trong vườn vừa phun thuốc bảo vệ thực vật hoặc thuốc diệt cỏ. Dê ăn lá cây bụi ven vườn nên nhiều nguy cơ hơn bò; cần biết rõ chỗ nào trong vườn đã phun, phun ngày nào, và giữ dê tránh xa trong thời gian cách ly ghi trên nhãn thuốc.
Giữ đàn dê khoẻ qua mùa mưa
Mùa mưa là mùa dê hay ốm nhất ở vùng đồi. Những việc nông hộ nuôi dê nên làm đều tay:
- Cào phân dưới sàn thường xuyên, không để phân ứ ẩm bốc mùi lên sàn.
- Kiểm tra móng chân: dê đi trên nền ẩm lâu dễ thối móng, đi khập khiễng. Gọt móng định kỳ, giữ sàn khô.
- Theo dõi dê ho, chảy nước mũi, bỏ ăn, tiêu chảy — tách ngay vào ô cách ly và báo thú y xã.
- Tẩy ký sinh trùng theo hướng dẫn của thú y; dê thả bãi cỏ ẩm hay bị giun sán.
- Tiêm phòng các bệnh theo khuyến cáo của thú y địa phương; ghi sổ ngày tiêm từng con.
- Dê mới mua về nhốt cách ly một thời gian, theo dõi rồi mới nhập đàn.
- Che chắn chuồng phía đầu gió những đêm mưa lạnh, nhất là ô dê con.
Những việc này không tốn nhiều tiền, chỉ cần làm đều. Nông hộ nuôi dê lâu năm ở vùng đồi thường nói dê chết vì ẩm nhiều hơn vì đói.
Dê mẹ, dê con và dê đực trong đàn nông hộ
Dê mẹ sắp đẻ
Khi thấy dê mẹ bầu to, bầu vú căng, đi lại nặng nề, chuyển vào ô riêng sạch, khô, có lót rơm trên sàn để dê con không lọt chân qua khe. Ô đẻ cần kín gió hơn phần còn lại của chuồng, nhất là nếu dê đẻ vào giữa mùa mưa.
Dê con mới sinh
Dê con cần bú sữa đầu của mẹ càng sớm càng tốt sau sinh. Lau khô, giữ ấm, để dê con ở cùng mẹ. Dê con dưới vài tuần tuổi rất dễ chết vì lạnh, ẩm, nên ô dê con là chỗ phải khô và kín gió nhất trong chuồng.
Tập ăn sớm
Từ vài tuần tuổi, đặt cỏ non, lá mít non cho dê con tập ăn. Dê con biết ăn sớm thì lớn nhanh hơn và cai sữa nhẹ nhàng hơn.
Dê đực
Dê đực nên nhốt riêng, chỉ cho phối khi cần. Dê đực có mùi nồng, tính hung hăng hơn, thả chung dễ húc dê con, dê mẹ bầu. Tránh dùng một dê đực phối lâu năm với chính con cháu của nó vì cận huyết làm đàn yếu đi; đổi dê đực sau vài năm hoặc trao đổi với hộ khác.
Ghi sổ đàn
Ghi ngày phối, ngày đẻ, số con, ngày cai sữa, ngày tiêm, ngày tẩy giun cho từng con. Đàn vài chục con mà không có sổ thì rất khó biết con nào đẻ kém, con nào hay ốm để loại.
Phân dê: nguồn phân tốt cho vườn đồi
Phân dê dạng viên, khô hơn phân bò, ít mùi hơn, dễ thu gom từ dưới chuồng sàn. Đây là nguồn phân hữu cơ tốt cho cây lâu năm và rau màu, nhưng vẫn nên ủ hoai trước khi bón để diệt mầm bệnh, hạt cỏ và để phân không "nóng" làm hại rễ. Ủ chung phân dê với vỏ cà phê, cỏ cắt, lá cây là cách nhiều nông trại Tà Đùng làm.
Nước rửa chuồng, nước tiểu dê gom về hố, không cho chảy thẳng ra khe suối hay xuống hồ. Luật Chăn nuôi 2018 có quy định về trách nhiệm xử lý chất thải của cả chăn nuôi nông hộ; chi tiết nên hỏi chính quyền xã và kiểm văn bản hiện hành. Với quy mô vài chục con, một hố ủ có mái che và một hố lắng nước thải là đủ để không gây ô nhiễm.
Phân dê ủ hoai bón lại cho cỏ, cho cây mít, keo dậu quanh bãi thả là đóng vòng: lá cây nuôi dê, phân dê nuôi cây. Một nông trại đồi làm được vòng này thì phụ thuộc ít hơn hẳn vào phân mua và thức ăn mua.
Câu hỏi thường gặp
Nuôi dê ở Tà Đùng có hợp không?
Hợp, vì dê leo dốc giỏi, ăn được lá cây bụi, lá mít, cỏ cứng có nhiều trên đồi. Nhưng dê chịu ẩm kém và hay phá cây non, nên phải có chuồng sàn khô ráo, bãi thả có rào và quản lý chặt để không lọt vào vườn hay vào rừng.
Vì sao chuồng dê phải làm sàn?
Vì dê dễ bệnh hô hấp, thối móng, nhiễm ký sinh trùng khi nằm trên nền ẩm dính phân. Sàn nan có khe cao khỏi mặt đất cho phân, nước tiểu lọt xuống, dê luôn nằm khô, nhất là trong mùa mưa dài ở vùng hồ.
Có nên thả dê vào vườn cây ăn trái không?
Không nên thả vào vườn cây non vì dê ăn ngọn, gặm vỏ. Vườn cây lớn nếu cho vào phải có người trông, tránh xa khu vừa phun thuốc. Tốt nhất là có bãi thả riêng có rào.
Mùa mưa có nên thả dê ra bãi không?
Không nên thả trong lúc mưa và khi cỏ còn ướt sương buổi sớm. Những ngày mưa dầm giữ dê trong chuồng, cho ăn cỏ cắt mang về. Ngày tạnh thì thả sau khi sương đã ráo.
Dê ăn lá sắn có sao không?
Lá sắn tươi chứa chất có thể gây ngộ độc nếu ăn nhiều. Nếu dùng thì phơi héo trước và chỉ cho ăn lượng ít, xen với các loại lá, cỏ khác. Không chắc thì hỏi cán bộ thú y.
Phân dê bón vườn có cần ủ không?
Nên ủ hoai trước khi bón để diệt mầm bệnh, hạt cỏ và để phân không làm hại rễ. Ủ chung với vỏ cà phê, cỏ cắt, lá cây là cách làm phổ biến ở nông trại vùng đồi.