Cành tỉa, thân chuối, cỏ phát, vỏ sầu riêng, vỏ bơ — những thứ nhiều vườn ở Tà Đùng gom lại đốt cuối mùa khô — là nguồn hữu cơ miễn phí: băm nhỏ làm lớp tủ gốc giữ ẩm, vùi vào rãnh theo đường đồng mức để giữ đất, hoặc ủ chung thành phân. Bỏ đốt vừa giữ lại chất dinh dưỡng cho đất vừa bớt nguy cơ cháy lan sang rừng và vườn hàng xóm.
Xã Tà Đùng nằm sát Vườn quốc gia Tà Đùng; mùa khô, cỏ tranh và lá khô trên đồi bắt lửa rất nhanh, gió mùa khô đẩy lửa đi xa. Mỗi năm vào cuối mùa khô, chính quyền và lực lượng kiểm lâm thường nhắc dân không đốt dọn thực bì gần rừng. Vườn sạch theo nghĩa hữu cơ cũng là vườn không đốt.
Dưới đây là cách xử lý từng loại phụ phẩm hay gặp ở nông trại vùng hồ, kèm cách làm rãnh hữu cơ trên dốc và những điểm an toàn khi dùng máy băm.
Đốt rác vườn mất gì, được gì
Khi đốt một đống cành lá, phần lớn carbon và đạm bay theo khói; cái còn lại là tro, chủ yếu kali và một ít khoáng, lại dễ bị mưa đầu mùa cuốn trôi trên dốc. Lớp đất mặt ngay dưới đống lửa bị nung nóng, vi sinh vật và giun ở đó chết, đất cứng lại thành mảng. Cái được duy nhất là gọn mắt và diệt một phần mầm bệnh trên cành bệnh.
Ngược lại, cùng đống cành ấy nếu băm nhỏ và để mục tại vườn sẽ trả lại gần như toàn bộ chất hữu cơ cho đất, nuôi vi sinh vật, che mặt đất khỏi nắng và mưa. Với đất đỏ bazan đồi dốc, lớp phủ này là thứ quý nhất để giữ đất mặt qua mùa mưa.
Về pháp lý, đốt dọn thực bì gần rừng trong mùa khô có thể vi phạm quy định phòng cháy chữa cháy rừng; nếu để cháy lan, người đốt phải chịu trách nhiệm. Quy định cụ thể và thời gian cấm đốt do chính quyền xã và kiểm lâm thông báo hằng năm, bà con nên theo dõi.
Từng loại phụ phẩm ở nông trại Tà Đùng và cách dùng
Cành tỉa sầu riêng, bơ, mắc ca, cây che bóng. Cành nhỏ băm hoặc chặt khúc ngắn rải làm tủ gốc; cành to xếp dọc đường đồng mức làm “hàng rào cành” chặn đất trôi, để mục dần. Cành đang mang bệnh nấm nặng thì gom riêng, không rải lại dưới tán cây khoẻ; có thể ủ nóng kỹ hoặc hỏi cán bộ bảo vệ thực vật cách xử lý.
Thân và lá chuối sau thu buồng. Thân chuối chứa rất nhiều nước, băm nhỏ trộn vào đống ủ làm phần xanh hoặc chẻ đôi úp quanh gốc cây non mùa khô để giữ ẩm. Không chất thân chuối dày sát gốc tiêu mùa mưa vì dễ gây ẩm úng gốc.
Vỏ sầu riêng, vỏ bơ, trái rụng. Vỏ sầu riêng dày, lâu mục; chặt nhỏ rồi ủ chung với phân chuồng. Trái rụng do bệnh nên gom khỏi vườn, không để thối dưới gốc vì là nơi nấm bệnh và ruồi đục trái sinh sôi.
Dây tiêu già, trụ sống tỉa. Lá và cành trụ sống (như cây muồng, keo dậu nếu có) giàu đạm, rải làm tủ gốc rất tốt. Dây tiêu chết do bệnh rễ thì nhổ bỏ cả rễ, đưa ra khỏi vườn, không rải lại.
Cỏ phát giữa hàng. Để nguyên tại chỗ làm lớp phủ, hoặc cào vào bồn gốc. Đây là lớp tủ gốc rẻ nhất.
Làm rãnh hữu cơ theo đường đồng mức trên dốc
Rãnh hữu cơ vừa là nơi chứa phụ phẩm vừa là bậc giữ đất. Cách làm phổ biến ở vườn đồi:
- Xác định đường đồng mức bằng thước chữ A tự làm hoặc ống nước trong có nước, cắm cọc theo đường ngang dốc.
- Đào rãnh nông dọc đường đồng mức, phía trên hàng cây; đất đào đắp thành gờ phía dưới rãnh.
- Đổ cành lá băm, thân chuối, cỏ phát và phân ủ chưa hoai hẳn vào rãnh; nén nhẹ.
- Phủ mỏng một lớp đất hoặc cỏ khô lên trên, để rãnh mục dần qua mùa mưa.
- Mỗi mùa mở rãnh mới so le với rãnh cũ, để sau vài năm khắp sườn đồi có các dải đất giàu mùn.
Rãnh hữu cơ hút nước mưa chảy tràn, giữ đất trôi lại, và rễ cây tìm tới hút dinh dưỡng. Khoảng cách và độ sâu rãnh tuỳ độ dốc và cây trồng; nên hỏi cán bộ khuyến nông khi làm trên dốc lớn.
Tủ gốc đúng cách: dày bao nhiêu, cách gốc bao xa
Lớp tủ gốc tốt là lớp đủ dày để che kín mặt đất, ánh nắng không chiếu tới, nhưng không dày tới mức đất bên dưới bị bí khí. Với vườn đồi Tà Đùng, nhiều hộ tủ khoảng một gang tay cỏ khô, cành băm, rồi bổ sung dần khi lớp dưới mục.
Không để lớp tủ áp sát cổ rễ. Chừa một khoảng nhỏ quanh thân để cổ rễ khô thoáng, đặc biệt với hồ tiêu và sầu riêng vốn nhạy cảm với nấm gây thối gốc trong mùa mưa. Lớp tủ nên trải rộng ra tới mép tán, nơi rễ hút nước nhiều nhất.
Mùa khô là lúc lớp tủ phát huy rõ nhất: đất dưới tủ giữ ẩm lâu hơn sau mỗi lần tưới, giảm số lần tưới khi nước giếng và ao xuống thấp. Mùa mưa, lớp tủ che đất khỏi hạt mưa to đập vỡ cấu trúc đất, giảm xói mòn. Cuối mùa khô, cần cào lớp tủ cách xa bờ rào và lối đi giáp rừng để lửa từ ngoài không bắt vào.
Máy băm cành và chuyện thuê, dùng chung
Với vườn lớn, chặt cành bằng tay rất mất công; máy băm cành nhỏ chạy xăng hay dầu giúp biến đống cành thành mảnh vụn trong một buổi. Nhiều hộ nhỏ không cần mua riêng mà có thể thuê theo ngày hoặc dùng chung trong tổ hợp tác, nhất là vào mùa tỉa cành sau thu hoạch.
Khi vận hành máy băm, an toàn phải đặt lên trước: đeo kính bảo hộ, găng tay, bảo vệ tai, không mặc áo rộng tay hay khăn quàng dễ bị cuốn vào; không thò tay vào miệng máy, dùng que đẩy cành; đặt máy trên chỗ bằng phẳng, không đặt trên dốc dễ lật. Trẻ em và người không quen máy không đứng gần.
Mảnh băm ra có thể rải ngay làm tủ gốc hoặc chất thành đống ủ. Cành từ cây có bệnh nặng thì băm riêng và ủ nóng, không trộn chung với mảnh dùng tủ gốc cây khoẻ.
Phòng cháy khi giữ nhiều vật liệu khô trong vườn
Một lo ngại hợp lý là: không đốt nữa thì vườn chứa nhiều cỏ khô, cành khô, mùa khô có dễ cháy hơn không. Câu trả lời nằm ở cách sắp xếp. Vật liệu đã băm nhỏ, rải sát mặt đất và có độ ẩm từ đất bên dưới khó cháy hơn nhiều so với đống cành cao, khô, thoáng khí.
Nên giữ một dải đất trống hoặc dải cỏ xanh dọc ranh vườn giáp rừng và giáp đường, gọi nôm na là đường băng cản lửa, rộng vừa đủ để lửa từ ngoài không lan vào. Đống cành chờ băm không chất sát nhà, sát kho phân bón, kho xăng dầu.
Trong những tuần nắng gắt nhất của mùa khô, thường cuối tháng 3 và tháng 4 ở vùng này, nên tránh mọi hoạt động có lửa trong vườn, kể cả hút thuốc khi làm cỏ. Nhà nào cũng nên có sẵn bình nước, bao tải ướt, cuốc xẻng đặt ở chỗ dễ lấy.
Một năm phụ phẩm theo mùa ở nông trại Tà Đùng
Phụ phẩm trong vườn không tới cùng một lúc, nên cũng không cần xử lý một lần. Cuối mùa mưa và đầu mùa khô, sau khi thu hoạch sầu riêng, bơ, nhà vườn thường tỉa cành tạo tán; đây là đợt cành nhiều nhất trong năm. Cành tỉa lúc này nên băm ngay để tủ gốc, vì sắp vào những tháng nắng hanh cần giữ ẩm.
Giữa mùa khô, vụ cà phê và vụ tiêu để lại vỏ, cành gãy, lá rụng. Đây là lúc vật liệu khô nhiều nhất và cũng là lúc nguy cơ cháy cao nhất, nên ưu tiên đưa vào đống ủ có mái che hoặc rải sát gốc, không để thành đống khô cao ngoài trời. Chuối thu buồng quanh năm, thân chuối nên băm dần theo từng đợt chứ không để dồn.
Đầu mùa mưa là lúc phát cỏ nhiều nhất; cỏ phát cứ để tại chỗ giữa hàng. Cũng đầu mùa mưa là lúc mở rãnh hữu cơ mới, đưa phần cành băm, vỏ ủ dở vào rãnh. Nhìn như vậy, mỗi mùa có một việc vừa sức, không ai phải gom cả năm rác vườn lại đốt một lần cho xong.
Rác vô cơ trong vườn: tách riêng, không đốt chung
Bên cạnh cành lá, vườn nào cũng có rác vô cơ: bao phân, túi ni lông bọc trái, dây buộc, ống tưới hỏng, vỏ chai và bao gói thuốc bảo vệ thực vật. Thói quen gom chung tất cả rồi châm lửa đốt cuối vườn là cách gây hại nhiều nhất: khói từ nhựa và bao bì thuốc độc cho người đốt, tro còn tồn dư hoá chất ngấm xuống đất, gặp mưa trôi xuống suối và hồ.
Nên đặt hai chỗ chứa: một chỗ cho bao phân, ni lông, dây nhựa để bán ve chai hoặc đem về điểm thu gom rác của thôn; một thùng có nắp riêng cho vỏ chai, bao gói thuốc bảo vệ thực vật, đã súc rửa theo hướng dẫn trên nhãn, chờ đưa tới bể hay điểm thu gom bao gói thuốc nếu địa phương có. Hỏi trưởng thôn hoặc cán bộ nông nghiệp xã Tà Đùng về chỗ thu gom hiện có.
Một vườn sạch rác vô cơ là điều kiện đầu tiên nếu sau này muốn làm theo VietGAP hay hữu cơ, và cũng là cách đơn giản nhất để giữ nước hồ quanh nhà mình khỏi bị ô nhiễm dần theo từng mùa mưa.
Tính công: băm và rải mất bao lâu so với gom đốt
Lý do thật khiến nhiều nhà vẫn đốt là vì nhanh: gom một buổi, châm lửa một lúc là xong. Băm cành và rải tủ gốc rõ ràng tốn công hơn trong ngày làm. Nhưng nếu tính cả năm, phần công bỏ ra thường được bù lại ở chỗ khác: lớp tủ giảm số lần làm cỏ quanh gốc, giảm số lần tưới mùa khô, và giảm lượng phân phải mua vì đất giữ dinh dưỡng tốt hơn.
Ví dụ giả định: một vườn vài ha, nếu mỗi năm thuê máy băm vài ngày sau đợt tỉa cành và dồn công rải tủ trong tuần đó, phần còn lại của năm gần như không phải đụng tới phụ phẩm nữa. Mỗi nhà nên tự ghi lại số ngày công của mình trong một năm theo cách cũ và một năm theo cách mới để so, thay vì nghe lời đồn.
Câu hỏi thường gặp
Không đốt thì xử lý cành sâu bệnh thế nào?
Gom cành bệnh nặng riêng, không rải dưới tán cây khoẻ; có thể ủ nóng kỹ, chôn sâu xa vườn hoặc theo hướng dẫn của cán bộ bảo vệ thực vật xã. Nếu bắt buộc phải tiêu huỷ bằng lửa, phải tuân theo quy định phòng cháy và thời gian cấm đốt của địa phương.
Tủ gốc bằng vỏ cà phê tươi được không?
Không nên tủ dày bằng vỏ cà phê tươi sát gốc vì vỏ lên men, lấy đạm của đất và có thể ảnh hưởng rễ non. Tốt hơn là ủ hoai rồi mới dùng, hoặc rải mỏng cách xa gốc và trộn với cỏ khô.
Thân chuối có làm vườn bị úng không?
Thân chuối nhiều nước, nếu chất dày quanh gốc tiêu hay sầu riêng trong mùa mưa có thể giữ ẩm quá mức ở cổ rễ. Mùa mưa nên băm đưa vào đống ủ; mùa khô có thể úp quanh gốc cây non để giữ ẩm.
Tro bếp có nên rải vào vườn không?
Tro bếp từ củi chứa kali và có tính kiềm, rải mỏng có thể giúp đất chua. Tuy nhiên rải nhiều một chỗ làm đất mất cân bằng; nên trộn vào đống ủ thay vì đổ thẳng. Tro than đá hay tro đốt rác nhựa thì không dùng.
Đốt rác vườn có bị phạt không?
Đốt thực bì, rác vườn gần rừng trong thời gian cảnh báo cháy có thể bị xử lý theo quy định phòng cháy chữa cháy rừng, và nếu gây cháy lan thì phải chịu trách nhiệm. Mức xử lý và thời gian cấm do chính quyền xã, kiểm lâm thông báo, bà con nên hỏi trực tiếp.
Rãnh hữu cơ có làm sạt dốc không?
Rãnh đào theo đường đồng mức và có gờ đất phía dưới giúp giữ nước và đất, giảm xói. Rãnh đào thẳng xuống dốc hoặc đào quá sâu trên dốc lớn mới gây hại. Dốc lớn hoặc đất có dấu hiệu nứt thì nên hỏi cán bộ kỹ thuật trước khi làm.