Bậc thang là cách biến một sườn dốc thành nhiều mặt phẳng nhỏ nối nhau theo đường đồng mức, để nước mưa dừng lại thấm xuống thay vì chảy tuột, kéo theo đất. Ở vườn đồi quanh hồ Tà Đùng, có ba lựa chọn chính: bậc liên tục chạy dài theo sườn, bồn gốc (bậc cá nhân) đắp riêng cho từng cây, và trồng theo đường đồng mức có băng cỏ mà không xẻ bậc. Sườn càng dốc, đất càng dễ trôi thì càng nghiêng về bậc liên tục.
Bậc thang làm sai, nhất là mặt bậc nghiêng ra ngoài hay đổ đất xốp không nện, có thể sụt cả mảng trong mùa mưa đầu tiên. Bài này giải thích nguyên lý, cách chọn kiểu bậc theo độ dốc và loại cây, trình tự làm bằng tay hoặc bằng máy, và việc giữ bậc qua từng mùa mưa ở vùng đất đỏ bazan.
Vì sao đất dốc ven hồ cần bậc
Mưa mùa ở Tây Nguyên hay đổ thành những trận lớn trong thời gian ngắn. Trên sườn dốc trơn, nước mưa gom lại thành dòng, tốc độ tăng dần theo chiều dài sườn. Dòng nước càng nhanh càng bứt được nhiều đất, từ những hạt nhỏ lớp mặt tới cả rãnh sâu. Lớp đất mặt giàu mùn mất đi trước tiên, đúng phần mà cây cần nhất.
Bậc thang cắt chiều dài sườn thành nhiều đoạn ngắn. Mỗi mặt bậc gần phẳng hoặc hơi nghiêng vào trong giữ nước lại, cho nó thấm xuống. Phân bón rải trên mặt bậc ở lại quanh gốc thay vì trôi xuống chân đồi. Người làm việc trên bậc cũng đứng vững hơn, đi lại chăm sóc, thu hoạch an toàn hơn so với sườn trơn.
Ở vùng hồ thủy điện, đất trôi từ vườn không chỉ là mất mát của một nhà. Bùn đất theo suối đổ xuống làm nước hồ đục, bồi lắng lòng hồ. Giữ đất trên vườn đồng thời là giữ cho mặt nước Tà Đùng trong, điều mà cả vùng đang sống nhờ.
Chọn kiểu bậc theo độ dốc và cây trồng
Không phải sườn nào cũng cần xẻ bậc liên tục. Bảng dưới là nguyên tắc chung; ngưỡng độ dốc cụ thể nên hỏi khuyến nông vì còn tuỳ đất và lượng mưa từng nơi:
| Tình trạng sườn | Kiểu thường dùng | Ưu điểm | Hạn chế |
|---|---|---|---|
| Sườn thoải, đất dày | Trồng theo đường đồng mức, băng cỏ, tủ gốc | Ít đào xới, giữ nguyên lớp đất mặt | Phải giữ băng cỏ đều, không làm sạch cỏ |
| Sườn vừa | Bồn gốc từng cây kết hợp băng cỏ | Công ít, linh hoạt theo cây | Giữa các bồn vẫn có thể xói nếu để trống |
| Sườn dốc, đất dễ trôi | Bậc liên tục theo đường đồng mức | Giữ nước, giữ đất tốt nhất; đi lại dễ | Tốn công hoặc máy; làm sai dễ sụt |
| Sườn rất dốc, tầng mỏng | Không xẻ bậc; để rừng, cây gỗ, cỏ | Không phá kết cấu sườn | Không trồng cây ăn trái thâm canh |
Đào bậc là xáo trộn sườn đồi. Trên sườn quá dốc hoặc có dấu hiệu nứt, trượt, xẻ bậc có thể làm sườn yếu đi. Những chỗ như vậy nên giữ thảm thực vật và hỏi người có chuyên môn.
Cấu tạo một bậc thang đúng
Mặt bậc nghiêng vào trong. Mặt bậc nên hơi dốc về phía chân taluy bên trong, không nghiêng ra ngoài. Nước mưa dồn vào phía trong, thấm xuống hoặc chảy dọc rãnh nhỏ chân taluy, không tràn qua mép bậc làm lở mép.
Rãnh dọc bậc có lối thoát. Bậc dài phải có chỗ cho nước đi ra một cách có kiểm soát: rãnh chân taluy dẫn về mương thoát chung có lát đá, cỏ. Không có lối thoát thì nước dồn về một điểm và xẻ bậc ra.
Taluy có độ nghiêng và có cỏ. Phần mái đứng giữa hai bậc không nên cắt thẳng đứng trên đất đỏ; để nghiêng và trồng cỏ ngay sau khi làm. Rễ cỏ là thứ giữ taluy rẻ nhất và bền nhất.
Mép ngoài được nện chặt. Phần đất đắp ở mép ngoài của bậc phải đầm chặt từng lớp. Đất đổ xốp sẽ lún và sụt sau mưa đầu tiên.
Đất mặt được trả lại. Lớp đất mặt giàu mùn bóc ra trước khi xẻ bậc nên để riêng, sau đó rải lại lên mặt bậc. Bỏ qua bước này là trồng cây vào lớp đất dưới nghèo nàn.
Bề rộng theo cây. Bậc phải đủ rộng cho vùng tán và cho người đi lại, bón phân. Cây lớn như sầu riêng, mắc ca cần bậc rộng hơn cây bụi hay hồ tiêu.
Trình tự làm bậc liên tục
Mùa thích hợp thường là cuối mùa khô sang đầu mùa mưa, khi đất đủ ẩm để xắn và nện nhưng chưa sũng nước. Trình tự chung:
- Dò và cắm cọc đường đồng mức trên sườn, khoảng cách giữa các hàng cọc theo độ dốc và bề rộng bậc muốn có.
- Phát dọn thực bì, giữ lại gốc cây lớn có thể giữ đất; không đốt.
- Bóc lớp đất mặt giữa hai hàng cọc, gom riêng.
- Xắn đất phía trên đắp ra phía dưới, nện từng lớp, tạo mặt bậc nghiêng nhẹ vào trong.
- Sửa taluy nghiêng, đầm nhẹ, gieo hoặc trồng cỏ ngay.
- Rải lại lớp đất mặt lên mặt bậc, đào hố trồng theo thiết kế.
- Làm mương thoát nước chung chạy dọc sườn ở những vị trí cố định, lát đá hoặc trồng cỏ đáy mương.
- Tủ gốc và che phủ mặt bậc trước những trận mưa lớn đầu tiên.
Làm bằng máy xúc nhỏ nhanh hơn nhiều, nhưng người lái phải hiểu nguyên tắc mặt bậc nghiêng vào trong và trả lại đất mặt. Máy làm vụng có thể lật lớp đất xấu lên trên, xới tung cả sườn và để lại những khối đất đổ không nện. Chủ vườn nên đứng tại chỗ trong buổi đầu để chỉnh.
Bồn gốc: cách làm nhanh cho vườn đã có cây
Với vườn đã trồng cây trên sườn, xẻ bậc liên tục sẽ làm đứt rễ. Cách hay gặp hơn là làm bồn gốc, còn gọi bậc cá nhân: mỗi cây một mặt bằng nhỏ hình bán nguyệt hoặc tròn, đắp đất phía dưới dốc thành bờ cong, mặt bồn hơi nghiêng vào phía trong. Bồn giữ nước tưới mùa khô, giữ phân bón quanh gốc và giảm xói ngay chỗ rễ đang hút.
Bồn nên mở rộng dần theo tán cây qua các năm. Bờ bồn đắp chặt, có thể trồng cỏ hoặc xếp đá. Đất trong bồn luôn có lớp tủ gốc để khỏi đóng váng. Một lưu ý quan trọng: bồn không được thành chậu đọng nước. Với cây sợ úng như sầu riêng, bơ, hồ tiêu, bồn cần có khe thoát nhỏ phía dưới để nước mưa dư thoát ra từ từ, và cổ rễ không bị vùi sâu trong đất đắp.
Giữa các bồn, đất vẫn trống nên vẫn có thể xói. Kết hợp bồn gốc với băng cỏ chạy ngang dốc giữa các hàng cây, hoặc để cỏ thấp phủ khắp mặt đất, thì vườn giữ đất tốt hơn hẳn.
Giữ bậc qua mùa mưa và sửa khi sụt
Năm đầu tiên là năm bậc yếu nhất: đất đắp chưa ổn định, cỏ trên taluy chưa bám rễ. Sau mỗi trận mưa lớn nên đi một vòng xem chỗ nào nước tràn qua mép, chỗ nào taluy nứt, chỗ nào rãnh bị lấp. Xử lý ngay khi vết hỏng còn nhỏ: đắp lại mép, chèn bao đất, cỏ, đá vào chỗ nước xẻ, khơi lại rãnh chân taluy.
Những chỗ sụt lặp lại nhiều lần thường là chỗ nước từ trên dồn xuống: một đường mòn, một rãnh nước từ vườn hàng xóm, nóc nhà kho đổ nước. Cần tìm nguồn nước để chặn hoặc dẫn đi, không chỉ đắp lại chỗ sụt.
Không trồng cây quá to, nặng ngay sát mép ngoài bậc trên đất đắp. Không cho xe, máy nặng chạy sát mép bậc vào mùa mưa. Khi thấy vết nứt dài chạy song song với sườn, đất lún bậc thang thành từng mảng, đó có thể là dấu hiệu trượt sâu hơn, nên hỏi chính quyền xã và người có chuyên môn, không tự đào thêm.
Làm bằng tay hay thuê máy: cân theo diện tích và đường vào
Vườn nhỏ, sườn ngắn, nhà có người thì làm bằng tay vẫn là cách chắc nhất: xắn từng đoạn, nện từng lớp, mắt người thấy ngay chỗ đất xấu, chỗ có đá ngầm. Nhược điểm là chậm, phải làm dồn vào vài tuần chuyển mùa, mà đó cũng là lúc bà con bận nhất trong năm. Nhiều nhà chia ra làm dần mỗi năm vài hàng, bắt đầu từ chỗ dốc và hay trôi nhất.
Lô lớn, sườn dài thì thuê máy xúc nhỏ là phổ biến. Trước khi gọi máy, cần nghĩ tới ba chuyện. Một là đường vào: nhiều vườn quanh hồ chỉ có đường đất, mùa mưa xe máy còn khó đi, máy vào được lúc khô nhưng có thể kẹt lại khi mưa sớm. Hai là người chỉ huy tại chỗ: thợ máy quen san nền nhà thường cắt mặt phẳng ngang hoặc nghiêng ra ngoài, phải dặn rõ từ đầu. Ba là điểm đổ đất thừa: đất xúc ra không được đẩy xuống suối, xuống mép hồ hay lấp rãnh thoát của nhà bên cạnh.
Một cách dung hoà hay gặp là cho máy làm phần nặng (xắn và đẩy đất), còn người làm phần tinh: nện mép, sửa độ nghiêng mặt bậc, trả lớp đất mặt và trồng cỏ taluy ngay trong ngày.
Những lỗi hay gặp khi làm bậc ở vườn ven hồ
Đi một vòng các vườn đồi sau mùa mưa đầu, những chỗ hỏng thường lặp lại cùng một kiểu:
- Bậc chạy chéo sườn chứ không theo đồng mức. Mắt thường dễ đánh lừa trên đồi lượn sóng; bậc hơi chéo sẽ biến thành một con mương dẫn nước về một đầu, xói ở đó.
- Taluy cắt dựng đứng cho được mặt bậc rộng. Đất đỏ khô thì đứng được, ngấm mưa là sập từng mảng, kéo theo gốc cây phía trên.
- Vùi lớp đất mặt xuống dưới. Mặt bậc phẳng đẹp nhưng cây trồng xuống còi cọc mấy năm vì rễ nằm trong lớp đất nghèo.
- Không chừa lối thoát cho nước. Bậc nào cũng kín, nước không có đường đi, cuối cùng tự xẻ lấy một đường qua chỗ yếu nhất.
- Để trống taluy qua mùa mưa đầu. Định "để đất ổn rồi trồng cỏ sau", nhưng chính mùa mưa đầu là lúc taluy cần rễ giữ nhất.
- Làm bậc sát mép đường hoặc sát mép nước. Chân đường và bờ hồ là chỗ đất yếu, chịu thêm tải của bậc đắp dễ trượt; nên chừa một dải để cỏ, cây bụi.
Phần lớn các lỗi trên không tốn thêm tiền để tránh, chỉ cần người chủ vườn biết trước và đứng xem trong lúc làm. Chụp vài tấm ảnh sườn đồi trước khi làm, sau khi làm và sau trận mưa lớn đầu tiên cũng là cách rẻ để năm sau rút kinh nghiệm cho lô kế bên.
Câu hỏi thường gặp
Mặt bậc thang nên nghiêng vào trong hay ra ngoài?
Nên hơi nghiêng vào phía trong, về chân taluy. Nước mưa sẽ dồn vào trong, thấm xuống hoặc theo rãnh chân taluy ra mương thoát chung, không tràn qua mép ngoài làm lở bậc. Mặt bậc nghiêng ra ngoài là lỗi hay gặp nhất.
Bậc thang nên rộng bao nhiêu?
Tuỳ độ dốc và loại cây. Cây lớn như sầu riêng, mắc ca cần bậc rộng hơn cây bụi, hồ tiêu. Sườn càng dốc thì bậc càng hẹp nếu không muốn taluy quá cao. Nên tham khảo khuyến nông và cân giữa diện tích trồng với độ an toàn của taluy.
Có nên làm bậc thang cho vườn cà phê già đang cho trái?
Xẻ bậc liên tục trong vườn đang có cây sẽ làm đứt nhiều rễ. Thường người ta làm bồn gốc cho từng cây, kết hợp băng cỏ giữa hàng, và chờ lúc tái canh mới xẻ bậc liên tục cho cả lô.
Taluy bậc thang trồng cỏ gì?
Thường dùng cỏ có rễ chùm, mọc dày, chịu được đất đỏ nghèo như cỏ vetiver, các loại cỏ bản địa mọc tự nhiên hay cây họ đậu bò lan. Quan trọng là trồng ngay sau khi làm bậc, trước mưa lớn, và không phun thuốc diệt cỏ lên taluy.
Làm bậc bằng máy xúc có cần xin phép không?
San gạt, đào đắp quy mô lớn trên đất nông nghiệp có thể liên quan quy định về sử dụng đất và bảo vệ môi trường, nhất là gần hồ chứa, gần rừng. Trước khi đưa máy vào, nên hỏi chính quyền xã Tà Đùng để biết việc của mình có cần thủ tục gì không.
Vì sao bậc mới làm hay sụt ở mùa mưa đầu?
Đất đắp chưa được nện chặt, cỏ taluy chưa kịp bám rễ, mặt bậc nghiêng sai hoặc nước từ trên dồn về một điểm. Năm đầu cần đi kiểm sau mỗi trận mưa lớn và sửa ngay khi vết hỏng còn nhỏ.