Muốn biết đất vườn ở Tà Đùng chua tới đâu, còn bao nhiêu lân, kali, chất hữu cơ, cách chắc nhất là lấy mẫu đất đúng cách rồi gửi phòng phân tích. Nguyên tắc cốt lõi: chia vườn thành từng lô đồng nhất, mỗi lô lấy nhiều điểm (thường 10–20 điểm) theo đường zíc zắc, trộn thành một mẫu hỗn hợp, lấy ở đúng độ sâu rễ đang hút dinh dưỡng, và tránh những chỗ vừa bón phân.
Phần khó không nằm ở phòng thí nghiệm mà ở ngoài vườn. Một mẫu lấy ở gốc vừa rải phân, hay trộn lẫn đất đỉnh đồi với đất chân đồi, sẽ cho con số đẹp mà sai. Bài này đi qua từng bước cho vườn đồi đất đỏ bazan quanh hồ Tà Đùng, cách đọc những chỉ tiêu cơ bản ở mức người làm vườn cần, và những lỗi hay gặp làm phí tiền phân tích.
Vì sao vườn đồi càng cần phân tích đất
Trên đồng bằng, một thửa ruộng vài nghìn mét vuông thường khá đồng đều. Trên đồi Tà Đùng thì không. Nước mưa mỗi năm cuốn đất mặt từ đỉnh xuống chân, phân bón rải trên dốc cũng trôi theo. Sau mười năm, đỉnh đồi có thể đã chua và nghèo trong khi chân đồi lại tích tụ dinh dưỡng. Bón cùng một công thức cho cả vườn nghĩa là chỗ thừa vẫn thừa, chỗ thiếu vẫn thiếu.
Phần lớn vườn quanh hồ đã qua một hoặc hai chu kỳ cà phê, hồ tiêu với phân hoá học là chính. Đất đỏ bazan vốn đã chua, bón đạm lâu năm làm đất chua thêm. Khi chuyển sang sầu riêng, bơ hay mắc ca, nhiều chủ vườn trồng xuống mà không biết đất đang ở tình trạng nào, rồi mất mấy năm đầu cây chậm lớn mà không rõ vì sao.
Phân tích đất cũng là cách tiết kiệm. Biết đất còn giàu kali thì bớt kali, biết lân bị giữ chặt thì đổi cách bón lân, biết độ chua cao thì tính chuyện cải tạo trước. Một lần phân tích cho vài năm thông tin; làm lại sau vài năm để so cho thấy cách chăm có đang làm đất tốt lên hay xấu đi.
Các bước lấy một mẫu đất hỗn hợp
Dụng cụ đơn giản: xẻng hoặc khoan lấy mẫu, xô nhựa sạch, túi nilon dày, bút ghi, sổ vườn. Không dùng xô đã đựng phân hay thuốc:
- Chia lô: đi bộ khắp vườn, khoanh từng lô có cùng loại đất, cùng độ dốc, cùng loại cây và cùng cách chăm. Đỉnh đồi, sườn và chân đồi nên tách lô riêng.
- Chọn điểm: trong mỗi lô đi theo hình chữ chi hoặc chữ W, đánh dấu khoảng 10–20 điểm rải đều. Bỏ qua chỗ đổ phân, chỗ đốt rác, gốc cây chết, mép đường, chỗ chuồng trại cũ.
- Gạt lớp lá, cỏ, phân còn trên mặt đất ở từng điểm.
- Lấy đất: dùng xẻng xắn một lát đất mỏng thẳng đứng từ mặt xuống độ sâu đã chọn, giữ lại phần giữa của lát. Lượng đất ở các điểm nên gần bằng nhau.
- Trộn đều đất của mọi điểm trong xô, nhặt bỏ rễ, đá, sỏi lớn.
- Chia tư khối đất, lấy hai phần đối diện, lặp lại tới khi còn khoảng nửa ký tới một ký (theo yêu cầu của nơi phân tích).
- Cho vào túi sạch, ghi tên lô, ngày lấy, độ sâu, cây đang trồng. Đất quá ướt thì hong khô tự nhiên trong bóng râm, không phơi nắng gắt, không sấy.
Một mẫu hỗn hợp chỉ đại diện cho một lô. Vườn có ba lô khác nhau thì gửi ba mẫu. Gộp tất cả vào một mẫu cho rẻ là mất luôn thông tin quý nhất của vườn đồi: sự khác nhau giữa các vạt.
Lấy ở độ sâu nào và ở chỗ nào quanh gốc
Với rau màu và cây ngắn ngày, mẫu thường lấy ở lớp đất mặt, khoảng 0–20 cm, là nơi rễ hoạt động mạnh nhất. Với cây lâu năm như cà phê, hồ tiêu, sầu riêng, bơ, nhiều tài liệu khuyến nông khuyên lấy ở lớp 0–30 cm, có khi lấy thêm một mẫu tầng dưới để biết độ chua và dinh dưỡng ở sâu hơn. Bà con nên hỏi nơi nhận phân tích họ cần mẫu ở độ sâu nào cho đúng loại cây, vì cách lấy phải khớp với cách họ đọc kết quả.
Vị trí quanh gốc quan trọng không kém. Ở vườn cây lâu năm, phân thường bón trong vùng hình chiếu tán, nên đất ở đó khác hẳn đất giữa hai hàng. Phổ biến là lấy ở mép tán, nơi rễ hút dinh dưỡng nhiều, và ghi rõ trên túi. Không lấy sát gốc, không lấy trong rãnh vừa bón.
Nếu vườn sắp nhổ cây cũ để trồng lại, nên lấy cả mẫu giữa hàng để biết đất "nền" của lô khi không còn ảnh hưởng của phân bón theo gốc. Thông tin này giúp quyết định có cần bón vôi cải tạo, bón lót hữu cơ cho cả lô trước khi trồng hay chỉ cần xử lý trong hố.
Chọn thời điểm lấy mẫu trong năm
Đất thay đổi theo mùa và theo lần bón phân. Muốn so các năm với nhau, nên lấy cùng một thời điểm mỗi lần:
| Thời điểm | Có nên lấy | Lý do |
|---|---|---|
| Trước khi trồng mới, trước khi làm đất | Nên | Biết đất nền để quyết định cải tạo và bón lót |
| Cuối mùa khô, trước đợt bón đầu mùa mưa | Nên | Phân đợt trước đã được cây dùng gần hết, kết quả phản ánh đất thật |
| Ngay sau khi bón phân hoá học | Không nên | Hạt phân còn trong đất làm kết quả cao giả; thường phải chờ vài tuần trở lên |
| Ngay sau khi bón vôi | Không nên | Vôi chưa phản ứng hết, độ chua đo được chưa ổn định |
| Giữa trận mưa dầm, đất nhão | Không nên | Khó lấy đều, mẫu dễ lẫn đất trôi từ chỗ khác |
Ở Tà Đùng, khoảng cuối mùa khô (thường quanh tháng 3–4, tuỳ năm) là lúc nhiều vườn chọn lấy mẫu: đất khô ráo dễ đi lại, có kết quả kịp cho kế hoạch bón đầu mùa mưa.
Đọc phiếu kết quả ở mức người làm vườn cần
Độ chua (pH). Thường có hai số, pH đo trong nước và trong dung dịch muối. Số càng thấp đất càng chua. Đất đỏ bazan lâu năm hay rơi vào nhóm chua; cây ăn trái phần nhiều cần đất ít chua hơn. Đây là chỉ tiêu đầu tiên cần xem vì độ chua quyết định cây có lấy được các chất khác hay không.
Chất hữu cơ (hoặc cacbon hữu cơ). Cho biết lớp mùn còn bao nhiêu. Vườn bị xói lâu năm, sạch cỏ, ít trả lại hữu cơ thì số này thấp. Muốn nâng lên phải trả lại đất bằng phân chuồng ủ, tủ gốc, cây phân xanh, việc kéo dài nhiều năm chứ không làm một mùa là xong.
Đạm, lân, kali tổng số và dễ tiêu. "Tổng số" là lượng có trong đất, "dễ tiêu" là phần cây lấy được ngay. Đất đỏ bazan thường có lân tổng số không thấp nhưng lân dễ tiêu thấp, vì lân bị giữ chặt.
Canxi, magiê, nhôm di động, CEC. Những chỉ tiêu này cho biết đất giữ dinh dưỡng tốt hay kém, có ngộ độc nhôm do quá chua không. Đây là cơ sở để chọn loại vôi, ví dụ vôi thường hay vôi có magiê.
Đừng tự quy ra lượng phân. Phiếu chỉ cho biết đất. Từ đó ra lượng phân bón cho từng cây cần thêm tuổi cây, mục tiêu, khả năng đầu tư. Mang phiếu tới cán bộ khuyến nông hoặc kỹ thuật viên để được gợi ý, và đối chiếu với tài liệu hướng dẫn của cơ quan nông nghiệp.
Những lỗi hay làm phí một lần phân tích
Tiền phân tích không nhỏ với nông hộ. Những lỗi dưới đây làm kết quả lệch, có khi lệch tới mức đưa ra quyết định ngược:
- Lấy một điểm duy nhất rồi cho là đại diện cả vườn. Đất đồi khác nhau từng chục mét.
- Trộn đất đỉnh và chân đồi vào cùng một mẫu, ra con số trung bình không đúng với chỗ nào.
- Lấy ngay chỗ rải phân, chỗ đổ tro, chỗ đốt rác — kết quả cao giả.
- Dùng xô, bao từng đựng phân, làm nhiễm mẫu.
- Phơi mẫu ngoài nắng gắt, để trong cốp xe nóng nhiều ngày.
- Không ghi nhãn, về sau không biết mẫu nào của lô nào.
- Gửi mẫu mà không nói trồng cây gì, nơi phân tích không gợi ý đúng gói chỉ tiêu.
Chọn nơi phân tích: ưu tiên phòng thí nghiệm của cơ quan nghiên cứu, trường, trung tâm khuyến nông hoặc phòng đã được công nhận năng lực. Ở Tây Nguyên có nhiều đơn vị nhận mẫu; bà con có thể hỏi cán bộ nông nghiệp xã Tà Đùng nơi gần nhất, cách gửi và gói chỉ tiêu phù hợp với cây mình trồng.
Lưu kết quả và lấy lại sau vài năm
Giữ bản gốc phiếu kết quả trong sổ vườn, kèm sơ đồ chia lô và ảnh vị trí lấy mẫu. Lần lấy sau phải dùng đúng ranh lô, đúng độ sâu, cùng thời điểm trong năm thì mới so được.
Với vườn cây lâu năm đang cho trái, nhiều chủ vườn làm lại vài năm một lần, hoặc khi cây có biểu hiện bất thường mà chưa rõ nguyên nhân. Với vườn vừa cải tạo độ chua hay chuyển đổi cây, làm lại sau một hai năm giúp biết cải tạo đã có tác dụng chưa.
Một sổ vườn có ba bốn phiếu phân tích qua các năm là tài sản thật. Nó cho thấy đất đang được giữ hay đang kiệt dần, và cũng là thứ người mua nông sản, các chương trình sản xuất an toàn thường hỏi tới khi nông hộ muốn bán hàng có hồ sơ.
Ví dụ chia lô cho một vườn đồi năm sào
Để dễ hình dung, lấy một ví dụ giả định: vườn khoảng năm sào trên một quả đồi ven hồ, đỉnh bằng, sườn phía đông thoải, sườn phía tây dốc, chân đồi giáp khe nước. Đỉnh đang trồng cà phê già, sườn đông xen sầu riêng ba năm tuổi, sườn tây bỏ hoang mọc cỏ tranh, chân đồi trồng chuối.
Vườn này nên chia ít nhất bốn lô: lô đỉnh cà phê, lô sườn đông sầu riêng, lô sườn tây cỏ tranh và lô chân đồi chuối. Nếu sườn đông có một vạt từng làm sân phơi hoặc chuồng bò cũ, vạt ấy tách riêng hoặc bỏ không lấy mẫu, vì đất ở đó giàu dinh dưỡng bất thường. Bốn mẫu hỗn hợp, mỗi mẫu mười mấy điểm, đủ để so sánh các phần của vườn.
Khi kết quả về, chủ vườn sẽ thấy lô nào chua nhất, lô nào nghèo hữu cơ nhất. Thường thì lô cỏ tranh và lô đỉnh đồi lâu năm cần cải tạo nhiều hơn, còn chân đồi lại khá. Từ đó mới chia tiền vôi, phân hữu cơ cho đúng chỗ thay vì rải đều.
Câu hỏi thường gặp
Một mẫu đất nên nặng bao nhiêu?
Thường khoảng nửa ký tới một ký đất đã trộn đều, nhưng mỗi nơi phân tích có yêu cầu riêng tuỳ gói chỉ tiêu. Nên hỏi trước khi lấy để khỏi phải đi lấy lại. Lượng đất ở các điểm con nên gần bằng nhau để mẫu không nghiêng về một điểm.
Có thể tự đo độ chua của đất ở nhà không?
Có bút đo và giấy quỳ cho kết quả tham khảo nhanh, hữu ích để khoanh vùng chỗ chua nhiều hay ít trong vườn. Nhưng độ chính xác kém hơn phòng thí nghiệm và không cho biết lân, kali, chất hữu cơ, nên vẫn cần phân tích định kỳ.
Vườn rộng vài héc-ta nên gửi bao nhiêu mẫu?
Không tính theo diện tích mà theo số lô đồng nhất. Vườn đồi có đỉnh, sườn, chân và các vạt trồng cây khác nhau thì mỗi loại một mẫu. Lô bằng phẳng, cùng cây, cùng cách chăm có thể gộp một mẫu dù rộng.
Đất vừa bón phân bao lâu thì lấy mẫu được?
Nên chờ vài tuần trở lên sau khi bón phân hoá học và lâu hơn sau khi bón vôi. Cách đơn giản nhất là lấy vào cuối mùa khô, trước đợt bón đầu mùa mưa, khi phân đợt trước đã được cây dùng gần hết.
Kết quả phân tích có cho biết nên trồng cây gì không?
Phiếu cho biết đất chua, giàu hay nghèo chất gì, chưa trả lời trực tiếp nên trồng cây gì. Chọn cây còn phụ thuộc độ sâu tầng đất, độ dốc, nước tưới, đầu ra. Kết hợp phiếu với hố đất và lời khuyên của khuyến nông mới ra quyết định đúng.
Có nên phân tích cả nước tưới không?
Nếu tưới bằng nước giếng khoan hoặc nước ao lâu năm và thấy cây có biểu hiện lạ, nên phân tích nước. Nước có vấn đề về độ chua, độ mặn hay sắt có thể làm hỏng công cải tạo đất. Hỏi nơi phân tích đất xem họ có nhận mẫu nước không.